ناظم الاسلام كرمانى
354
تاريخ بيدارى ايرانيان ( فارسى )
ذليل و خوار كردند تا آنكه دولت ( باكرادونيين ) شروع شد و بواسطهء اختلاف مسلمين و يونان و بعض امراء عجم ارامنه باهم متحد شده قاشود اول در سنه 859 بعد از ميلاد بر تخت سلطنت نشست و هيجده پادشاه از اين سلسله بر ارمنستان سلطنت كردند . تا زمان غلبهء اسكندر بر ايران همهوقت ارمنستان در تحت نفوذ و حمايت ايران بود پس از اسكندر مدتى كه ايران ملوك الطوايف بود ارمنستان مستقل گرديد و ليكن باز در تحت حمايت ايران بودند تا آنكه در زمان غلبهء عرب كه به كلى مغلوب عرب بودند . در زمان حجاج بن يوسف هم صدمات بسيار بر ارامنه وارد آمد و بين ذلّت و ترقى و استقلال و تبعيت بود تا آنكه در زمان سلاطين سلجوقيه كه سنه 1049 بعد از ميلاد باشد طغرل بيك ارمنستانرا متصرف گرديد و در زمان ملك شاه سلجوقى شيرازهء سلطنت و مليت ارامنه از هم گسيخت . دولت روبينيّين در سنهء 1080 بعد از ميلاد تشكيل سلطنت روبينيين در ارمنستان شد روبيين اول در سنه 1080 بتخت سلطنت نشست بيست و دو پادشاه از اين سلسله در ارمنستان پادشاهى كردند پنج نفر هم از لوسينيانيون بر ارمنيه سلطنت كردند تا آنكه در سنه 1373 بعد از ميلاد سلطنت ارامنه از روى زمين منقطع گرديد چه در اين تاريخ از طرف مصريها لشكرى به ارمن حركت كرد و از تاراج و نهب و قتل فروگذارى نكردند بلدان ارمن را خراب و سركشان را اسير كرده به كلى نام سلطنت و دولت از ارمن برداشته شد . در زمان سلطان محمد فاتح و شاه عباس پادشاه ايران بين عثمانى و ايران در باب ارمنستان نزاعى واقع شد چه سلطان محمد از ارامنه حمايت ميكرد و شاه عباس در اين واقعه و وقايع ديگر با سلطان محمد مخالف بود تا آنكه شاه عباس لشكرى جرار به طرف ارمن سوق نمود و باقى ماندهء ارمنستانرا محو و نيست كرد و متجاوز از پنج هزار نفر از بزرگان و اهل صنعت را باسيرى آورد و در نزديكى اصفهان قريهء موسوم بجلفا براى آنها عطا فرمود بقية السيف به اطراف عالم پراكنده گرديدند عدهء بسيارى به طرف عثمانى فرار كرده و متحصن بعثمانيها گرديده در قسطنطنيه و بغدان توقف كرده بامر زراعت و فلاحت و تجارت مشغول شده و در عثمانى ترقى نموده در نظام عثمانى و امور دولتى وارد شده و صاحب درجات و مراتب عاليه گرديده جمعيتى بسيار از ارامنه به طرف روسيه ملتجى شده و در گرجستان و قريم و بولينا و شهرهاى ديگر منزل گرفته و در روسيه اجتماعات آنها بسيار و ترقيات فوق العاده بر ايشان حاصل گرديد . آن عدهء كه بايران آمده و در جلفا مسكن گرفته در اوايل بصنعت و علوم معروف و كمكم در همهء شهرهاى ايران متفرق شدند تا آنكه در زمان نادر شاه اين جماعت اهميت را بدرجهء رسانيده و ليكن بعد از كشته شدن نادر شاه بواسطهء فتنه و اغتشاش ايران صدمه بزرگى به آنها رسيد كه اكثر آنها فرارى شدند .