فتوحات اسلام از فن معمارى و حجّارى در آسياى غربى ( ايران و بين النهرين ) سخن پيش آيد ، نظرها بآثار ساسانى متوجه مىشود ، زيرا پارتيها را در جزء معماران جهان بمعنى حقيقى اين لفظ نميتوان محسوب داشت و ديگر اينكه معلوم نيست ، چه آثارى محقّقا از دورهء پارتيست و اگر هم معلوم باشد ، عدّهء اين موارد خيلى كم است . بارى آثاريرا ، كه بيشتر اهل فنّ بدورهء پارتى نسبت ميدهند ، اينهاست . در ابتداء آثاريرا شرح ميدهيم ، كه در ايران است ، اگرچه بعض آثار ، كه در خارج ايران كنونى واقعست ، در اهميّت از اين آثار ميگذرند : اوّل - در كنگاور « 1 » آثار خرابه‌هائيست ، كه از حيث شيوهء ساخت و تركيب بنا و غيره خيلى شبيه اثار يونانى بوده . ايزيدور خاراكسى ( صفحهء 193 اين تأليف ) ، كه در زمان تولّد مسيح ع ميزيسته ، گويد ، كه اين معبد براى ربة النوع شكار ، كه نزد يونانيها موسوم به آرتميس « 2 » بود و روميها او را ديان « 3 » ميناميدند ، ساخته شده بود معمارى اين بناء معمارى يونانيست ، ولى قدرى از سبك و اسلوب اصلى منحرف شده‌اند . اين بناى وسيع را در عهد اشكانيان ساخته بودند و مشتمل بود بر طالارى در وسط و رواقى بسبك يونان در اطراف . معبد در روى تپه‌اى واقع بوده و كاروانها از پاى تپه ميگذشته‌اند . اكنون تمام سطح بناى قديمرا خانه‌ها و كوچه‌ها پوشيده . سكوئى ، كه بناى معبد بر آن بوده ، امروز جزء يكى از محلّات كنگاور است ، ولى بطوريكه سيّاحان ميگويند در زاويهء شمال غربى محلّ ، نزديك مسجد كوچك قصبه ، قسمتى از معبد سالم مانده ، قطعاتى از مرمر سفيد رواق هنوز نمايانست ، به اين معنى ، كه در ديوار خانه‌ها و عمارات جديد اين قطعات را نگاهداشته‌اند . سرستونها و زير ستونهاى معبد افتاده و سنگهاى كوچكتر را اهالى شكسته و در بناهاى تازه به كار برده‌اند . تقريبا

--> ( 1 ) - تلفّظ كنگاور در عهد قديم كينگيور بوده و نويسندگان رومى اين اسم را كنكبار ضبط كرده‌اند . اين محل در 16 فرسنگى كرمانشاه از طرف مشرق است . ( 2 ) - Arthemis . ( 3 ) - Diane .