دشت قپچاق هم سلطنت ميكردند . سن‌مارتن گويد ( قطعه‌اى از تاريخ پارت ، جلد 2 ، صفحه 305 ) : اشكانيهاى شمالى تا زمان نهضت هونها در قرن پنجم باقى بودند و در مقابل آتّيلا « 1 » عقب نشستند . بعد قسمتى از تبعه پادشاهان اشكانى در قفقاز و در كنار درياى بالتيك برقرار شدند و اعقاب آنها تا حال ( يعنى در اوايل قرن نوزدهم م . ) در آنجا هستند . قسمتى ديگر با مردمانى ، كه امپراطورى روم را خراب كردند ، مخلوط شده و در مقابل پادشاه هونها عقب نشسته در سواحل اوقيانوس اطلس برقرار گشتند ، ولى بقاى اشكانيان ارمنستان طولانىتر بود . آنها ، قبل از اينكه قسطنطنين در قسطنطنيّه بر تخت نشيند ، مذهب مسيحى را اختيار كردند و بنابراين ميتوان گفت ، كه دولت ارمنستان اوّل دولت مسيحى بود و اين اوضاع تا 428 م . دوام يافت . بعد ، كه اشكانيان از سلطنت افتادند ، اعقاب آنها در ايران باقى بودند ، تا در قرن دهم م . باسم سامانيان سلطنت كردند . بعضى از آنها به طرف مغرب رفته در افريقا و در ايطاليا در تحت سردارى بلىزر « 2 » كارهاى نمايان انجام دادند و بالاخره بر تخت قسطنطنيّه نشستند . پس از آن ميبينيم ، كه اينها آخرين مدافعين مذهب عيسوى در ارمنستان‌اند و كارهاى آنان با كارهاى سربازان فرانسوى در جنگهاى صليب مخلوط ميگردد . چنين است عقيدهء مؤلف مزبور ، كه قبل از اتمام تاريخ پارت درگذشته و باوجود اين ، تأليف ناتمام او ، پس از مرگش ، بطبع رسيده و مورد توجّه است . در باب سامانيان ، كه سن‌مارتن « 3 » آنها را از اعقاب اشكانيان دانسته ، بايد در جايش ديد ، كه اين عقيده تا چه‌اندازه مبنى دارد . چون عجالة خارج از موضوع است ، ميگذريم ، ولى اين مطلب را در همينجا بايد تذكّر دهيم ، كه از غور و مطالعه در نوشته‌هاى مورّخين ارمنستان چنين برميآيد ، كه سلسله اشكانى

--> ( 1 ) - Attila . ( 2 ) - Belisaire ( سردار ژوستىنين قيصر بيزانس ) . ( 3 ) - M . J . Saint Martin . Fragm . d'une histoire des Arsacides , en 2 V . Paris 1850