حسن پيرنيا ( مشير الدوله )
2502
تاريخ ايران باستان ( تاريخ مفصل ايران قديم ) ( فارسى )
آذربايجان پادشاه دستنشانده داشته و نيز از اين معنى استنباط مىشود ، كه روميها از جهت انتشار طاعون و فرار سربازان رومى قسمت بزرگى را از فتوحات خود بدولت پارت پس دادهاند ، زيرا چنان كه گفته شد بين النهرين غربى بين فرات و خابور فقط در دست آنها ماند و حال آنكه ميبايست موافق فتوحاتشان سلوكيّه و بابل و تيسفون و قسمتى از ماد و غيره را بروم ضميمه كرده باشند . در باب آن قسمت بين النهرين ، كه بدست روميها افتاد ، درست معلوم نيست ، كه روميها با آن چگونه رفتار كردند ، ولى ظنّ قوى اين است ، كه مانند ارمنستان ايالتى از روم نشد ، پادشاهان دستنشانده داشت و ، چنان كه بالاتر گفته شد ، از يكى از پادشاهان آن ، كه نامش مانو است ، سكّهاى بدست آمده ، كه خود را روى آن محبّ روم خوانده . چنين بود نتيجهء اين جنگ روميها با پارتيها و در تاريخ پارت اين اوّل دفعه است ، كه روميها از جنگهايشان در اين طرف فرات بهرهمند ميشوند ، زيرا تا اين زمان ، چنان كه گذشت ، هر دفعه ، كه پارتيها به آن طرف فرات حمله ميكردند بالاخره بىبهرهمندى برميگشتند و همين حال براى روميها پيش ميآمد ، وقتى كه آنها ميخواستند در اين طرف فرات جائى را از دولت پارت بگيرند . گوئى ، كه تقدير فرات را سرحدّ دولتين قرار داده بود ، ولى اين دفعه روميها اگر تمامى نتايج فتوحاتشان را نتوانستند نگاهدارند ، لااقل بقسمتى از بين النهرين دست يافتند . جهت چه بود ؟ جهت همان است ، كه كرارا بدان اشاره كردهايم : دولت پارت مرحلهء سوّم تاريخش را ميپيمايد و روزافزون رو بانحطاط و ضعف ميرود . امّا جهات دخول به اين مرحله در جاى خود بيايد . اين جنگ در 165 م . خاتمه يافت ، اگرچه گوتشميد صلحى را ، كه انجام يافته ، از سال 166 م . ميداند و چنين به نظر ميآيد ، كه بلاش سوّم در اينوقت 25 سال داشته . پس از آن ديده نميشود ، كه بلاش درصدد برگردانيدن بين النهرين غربى بوده باشد و صلح بين دولتين برقرار است ، ولى يك دفعه اين صلح نزديك بود به هم بخورد و باز جنگى بين دولتين شروع گردد . شرح موضوع اين است :