حسن پيرنيا ( مشير الدوله )
2464
تاريخ ايران باستان ( تاريخ مفصل ايران قديم ) ( فارسى )
يعنى از تأسيس دولت پارت تا سلطنت مهرداد دوّم كبير ، پاينده بود . در اين مرحله دولت پارت باستحكام مبانى خود پرداخت ، سلوكيها را از ايران راند ، دولت باختر را مطيع كرد . مرحله دوّم از سلطنت مهرداد دوّم كبير شروع شده با سلطنت بلاش اوّل خاتمه مييابد ( از 124 ق . م تا تقريبا 78 م . ) . در اين مرحله دولت پارت جلو مردمان شمالشرقى را ، كه بايران هجوم مىآوردند ، گرفت . در اين مرحله نيز پارت بزرگترين دولت مشرق قديم است و با روم عالمگير دستوپنجه نرم مىكند . روم و پارت هر دو ميخواهند بيشتر توسعه يابند ، يكى به طرف مغرب و ديگرى بجانب مشرق و بالاخره هر دو در كنار فرات متوقّف ميگردند ، زيرا هركدام از آنها در طرف ديگر اين رود ضعيفتر از ديگرى است . حاصل اين جنگها آنكه در اين مرحله دولت ايران و دولت روم دو دولتى هستند ، كه بر عالم آن روز حكومت ميكنند و نيز در اين مرحله مسئله ارمنستان بين دولت ايران و دولت روم دوستانه حل مىشود . اوّلى بماهيّت مسئله اهميّت ميدهد و آن را برميدارد ، دوّمى بحفظ صورت قانع است و آن را اختيار مىكند . مرحله سوّم مرحله انحطاط دولت پارت است ، كه از اين ببعد تا انقراض اين دولت نامى موضوع نوشتههاى ما است . پس از شورش گرگان واقعهاى ، كه قابل توجّه مخصوص است تاختوتاز آلانها در ايران است . اين واقعه نظرى را ، كه در باب مسئلهء گرگان ذكر كردهايم ، تأييد مىكند . دولت پارت قوّت سابق را ندارد و در مرحلهء سوّم تاريخ خود داخل مىشود . صفات بلاش اوّل بلاش اوّل شاهى است ، كه بر خلاف چند شاه اشكانى ، كه قبل از او سلطنت كردند ، پدركش يا برادركش نيست . اينكه سهل است ، او ميخواهد يگانگى و وفاق در خانواده اشكانى بر پايه محكمى قرار گيرد و اين نيّت خود را نه تنها با نطق ، بل با عمل ثابت مىكند . پس از اين صفت ، كه خيلى مهم است ، بايد درباره بلاش اوّل قائل بود ، كه سردارى بوده ماهر و داراى عزمى راسخ . اين صفت او در مخاصمات عديد با سردار نامى روم