حسن پيرنيا ( مشير الدوله )
2271
تاريخ ايران باستان ( تاريخ مفصل ايران قديم ) ( فارسى )
بعد از اسكندر جانشينان او ارمنستان را جزء امپراطورى اسكندر ميدانستند . پس از آن وقتى كه دولت اسكندر رسما تقسيم شد ، ارمنستان به سهم سلكوس اوّل نيكاتور افتاد و در اينجا ولاتى از جانب سلوكىها حكومت كردند . اين احوال پائيد ، تا اينكه آنتيوخوس سوّم با روميها درافتاد و در ماگنزيا « 1 » شكست خورد . در اينوقت ارامنه از موقع استفاده كرده مستقل شدند ، دو نفر از ولات ارمنستان - آرتاكسياس ( آرتاشس ) و زاريادرس نامان ارمنستان را بين خودشان تقسيم كردند و ارمنستان بزرگ به سهم آرتاكسياس افتاد ( 223 - 190 ق . م ) . حدود ارمنستان بزرگ در آنزمان اين بود : از طرف شمال پنت ، كه ذكرش بالاتر گذشت و كلخيد ( لازستان قرون بعد ) و ايبرى « 2 » ( گرجستان ) و آلبانى ( ارّان ) . از سمت مشرق ماد و كوههاى آذربايجان . از طرف جنوب : آسور قديم ( موصل كنونى ) . از سمت مغرب فرات ، كه ارمنستان بزرگ را از ارمنستان كوچك جدا ميكرد . بعد ، از نوشتههاى آپپيان ( كتاب سوريّه ، صفحه 117 ) چنين استنباط مىشود ، كه در سلطنت آنتيوخوس چهارم اپىفان سلوكيها براى برگردانيدن ارمنستان با ارامنه جنگيدهاند و اين مملكت دوباره بتابعيّت آنها درآمده ( 165 ق . م ) . پس از آن ارمنستان در اينحال بماند ، تا مهرداد اوّل اشكانى ايالات غربى ايران ، يعنى ماد و خوزستان و بابل را ، از دولت سلوكى انتزاع كرد . در اين وقت ارمنستان هم بر دولت سلوكى شوريده جدا گرديد . در اين زمان موافق منابع ارمنى شاهزادهاى واگارشك يا والارشك نام با حمايت مهرداد بر تخت ارمنستان نشست و هرچند در زير نفوذ شاه پارت بود ، باوجود اين اجازه داشت مستقلا ارمنستان را اداره كند ( بصفحات 94 - 96 اين تأليف رجوع شود ) . گويند ، كه او 22 سال سلطنت كرد و در اين زمان حدود ارمنستان از كوههاى قفقاز تا نصيبين امتداد مييافت ( موسىخورن ، تاريخ ارمنستان ، كتاب 2 ، بند 3 ) .
--> ( 1 ) - Magnesia . ( 2 ) - Iberie .