حسن پيرنيا ( مشير الدوله ) و عباس اقبال آشتيانى
378
تاريخ ايران از آغاز تا انقراض سلسله قاجاريه ( فارسى )
بنزديك رى رسيد طغرل سرگرم عيش و عشرت بود و از دشمنى به اين قوّت غافل ميزيست و تنها برشادت و مردانگى خود اعتماد داشت چنان كه در روز جنگ با قتلغ اينانج و خوارزمشاه با لشكرى معدود مغروروار بعد از خواندن چند بيت از شاهنامه با گرزى سنگين خود را بر سپاه خصم زد ليكن به زودى از پا درآمد و قتلغ اينانج او را در 24 ربيع الاوّل 590 كشت و تكش سر او را پيش ناصر بدار الخلافه فرستاد و دولت سلجوقيان عراق بقتل طغرل سوّم بانتها رسيد . تكش خوارزمشاه همدان را بقتلغ اينانج واگذاشت و رى و اصفهان را هم بعمّالى از جانب خود سپرد و بلاد جبل يعنى عراق عجم به اين ترتيب ضميمهء ممالك خوارزمشاهى گرديد . دولت وسيع سلجوقيان كه از به دو اسلام تا تاريخ تأسيس اين سلسله به آن عظمت و پهناورى دولتى تشكيل نيافته بود در ماوراء النّهر و توران تا 548 يعنى قريب يك قرن و در خراسان تا سال 557 يعنى درست 128 سال و در عراق تا سال قتل طغرل سوّم يعنى 161 سال طول كشيده است . پايتخت سلاجقه از اواخر عهد طغرل اوّل تا ايّام محمود بن محمّد در اصفهان قرار داشت و از عهد محمود تا انقراض اين سلسله در همدان سنجر شهر مرو را كه بلقب شاهجان يعنى مقرّ سلطان ملقّب شده بپايتختى اختيار نمود و مرو شاهجان تا استيلاى وحشيان غز يكى از آبادترين بلاد دنياى متمدّن و از مراكز معتبر علم و ادب بود . طغرل اوّل و الب ارسلان و ملكشاه و بركيارق و محمّد و سنجر را كه در عهد ايشان جميع ممالك سلجوقى از كاشغر تا انطاكيه تحت يك امر بوده سلاجقهء بزرگ و فرزندان و فرزندزادگان محمّد را كه در رى و همدان و كردستان سلطنت ميكردهاند سلاجقهء عراق ميخوانند . سلاجقهء كرمان ( 433 - 583 ) را در 583 تركمانان غز و سلاجقهء شام ( 487 - 511 ) را هم اتابكان شام و الجزيره قبل از انقراض سلاجقهء عراق از ميان برداشته بودند ليكن سلسلهء سلاجقهء روم ( 470 - 700 ) تا حدود اوايل قرن