حسن پيرنيا ( مشير الدوله ) و عباس اقبال آشتيانى
ترجمهء احوال 35
تاريخ ايران از آغاز تا انقراض سلسله قاجاريه ( فارسى )
و اعتماد بايشان داريم به رياست وزراء منصوب و برقرار فرموديم كه با نهايت اطمينان به مراحم مخصوص شاهانه بانجام وظايف مشغول شوند ، 28 شهر شوال 1341 ، شاه دو روز بعد مشير الدوله وزراى خود را بدين شرح معرفى كرد : مشير الدوله رئيس الوزراء . حكيم الملك وزير عدليه . سردارسپه وزير جنگ . حكيم الدوله وزير معارف . مصدق السلطنه وزير خارجه . فهيم الدوله وزير پست و تلگراف . ذكاء الملك فروغى ، وزير ماليه . اعتلاء السلطنه كفيل وزارت داخله . وزير فوايد عامه را قرار شد بعدا معرفى كند . مشير الدوله محكم بكارها چسبيد و اميدواريهايى بود كه انتخابات در دورهء زمامدارى مشاراليه به صحت جريان يابد ، زيرا دلبستگى باحزاب خاص نداشت و مورد اعتماد همهء احزاب و دستهها بود ، از طرف سياست خارجى هم نگرانى زيادى ديده نميشد . مشير الدوله برنامهء كابينهء خود را بر اصول موازنه و حفظ مناسبات حسنه با دول متحابه و بيطرفى و تسريع در كار انتخابات و نظارت بر اجراى قوانين خاصه بودجهها تشريح كرد . مشير الدوله كه عمرى را بنيكنامى و عزت نفس و با حفظ پرستيژ گذرانده بود ، مسلما حاضر نبود خشونتهاى وزير جنگ خود را تحمل كند ، علاوهبر آن موقعيت را چنان ميديد كه كليهء اختيارات در دست وزير جنگ است و هيچ نقطهء اتكائى كه بتوان قانون را با آن حفظ كرد وجود ندارد . حيثيت دوستى او و حفظ آبروى وزرايش بيش از هرچيز مورد علاقهاش بود . كابينهء مشير الدوله مقاومت خود را در برابر تهديدات وزير جنگ از دست داد و بر اثر همين تهديدات هم كابينهء مشير الدوله تصميم به استعفا گرفته قبل از ظهر روز 29 ميزان 1302 خورشيدى برابر « ربيع الاول 1342 قمرى ( 22 اكتبر 1929 ) در قصر صاحبقرانيه بحضور شاه رفته استعفانامهء خود را تقديم كرد . بقول مرحوم هدايت : « سردارسپه كه طبعا صاحب عزم و رأى قوى بود ، عذر مشير الدوله را خواسته خود كابينه تشكيل داد » . بروايت مرحوم بهار : « مشير الدولهء پيرنيا را از پشت ميز رياست وزراء عذر خواستند و خود زمام امور را بدست گرفتند » . و اين وقايع در 6 آبان 1302 يعنى قريب چهار ماه بعد از زمامدارى مشير الدوله بود ، و اين آخرين زمامدارى اوست .