زبانها و خطوط ايران قديم اگرچه راجع به بعضى از زبانها و خطوط ايران قديم در جاى خود ذكرى شده ولى چون از برخى موقع ذكر بدست نيامده لذا در اين‌جا موضوع مذكور را خلاصه مينمائيم اوّل [ - زبانها ] زبانهاى ايران قديم از اينقرار بوده 1 - پارسى قديم كه كتيبه هاى شاهان هخامنشى را بدان نوشته‌اند 2 - زبان آوستائى يعنى زبانى كه آوستا در آن انشاء شده 3 - زبان پهلوى كه دو لهجه داشته : پهلوى شمالى يا اشكانى و پهلوى جنوبى يا ساساني از اسامى معلوم است كه در دوره اشكانى و ساسانى به اين دو زبان حرف مىزدند محقّقا معلوم نيست كه زبان آوستائى معمول كدام قسمت از اهالى ايران قديم بوده ولي ظنّ قوى اين است كه ماديها به اين زبان تكلّم ميكرده‌اند زبانهائى كه اكنون در ايران حرف ميزنند از يكى از زبانهاى مذكور قديم آمده مانند زبان پارسى امروزى و كردى و بلوچى و لرى و گيلكى و مازندرانى و گبرى و سيوندى و زبان يهوديهاى ايران و نطنزى و كاشى و سمنانى و تات و طالش و غيره و نيز زبان پشتو يا پختو در افغانستان و زبان بخارى يا تاجيكى در آسياى وسطى و زبان است‌ها در قفقازيّه كلّيّة شعب پراكنده زبان پارسى در تركستان ( افغان و روس ) و پامير زياد است « 1 » اخيرا آثارى هم در آسياى وسطى از دو زبان يافته‌اند كه يكى بزبانهاى اروپائى و ديگرى بزبانهاى ايرانى نزديك است اين دو زبان را بعضى از محقّقين زبان طخارى و ختنى ( يا ايرانى شرقى ) ناميده‌اند خلاصه آنكه زبانهاى ايرانى از اقصى بلاد پامير تا آسياى صغير منتشر بوده و در قرن دهم هجرى ( 16 م . ) از اسلامبول تا كلكتّه زبان پارسى را در محاوره و تحريرات سياسى و ادبى به كار ميبردند دوّم - خطوط از هركدام از خطوط ايرانى بمناسبت موقع و

--> ( 1 ) - مانند زبان يغنوبى و وخان و هروى و شغنان و غيره