حسن پيرنيا ( مشير الدوله ) و عباس اقبال آشتيانى
مقدمه 248
تاريخ ايران از آغاز تا انقراض سلسله قاجاريه ( فارسى )
پياده و در كويرها چاپارهاى شترسوار حركت مىكردند روحانيّون چون مذهب زرتشتى مذهب رسمى دورهء ساسانى بود روحانيّون نفوذ زياد در امور مملكتي داشتند مغها داراى املاك زياد در ايران و بخصوص در آذربايجان بودند و مردم عشريه و هدايائى نيز به آنها ميدادند چنان كه آممين مارسلن « 1 » گويد مغها تابع قوانين مملكتى نبودند و براى خودشان قوانين مخصوصى داشتند درجات روحانيّين را چنين نوشتهاند : ا - پائينتر از همه مغها بودند ب - بالاتر از مغها مؤبذان يا رؤساى مغها و هيربذان يا رؤساء آتشكدهها ج - بالاتر از همه آنها مؤبذان مؤبذ و هيربذان هيربذ گمان ميكنند كه اوّلى رئيس كل روحانيّين و دوّمى قاضى القضات بوده مؤبذان مؤبذ بزرگ در رى اقامت داشت و حكومت اين مملكت با او بود مورّخين اسلامى لقب او را مصمغان « 2 » نوشتهاند آتشكدهها از اين قرار بود ا - هر خانواده آتشى داشت و رئيس خانواده ميبايست مراقب آن باشد كه خاموش نشود ب - هردهى نيز آتشى داشت موسوم به آذران ج - هربلوكىباز داراى آتشى بود كه بهرام ميناميدند د - سه آتشكده را در تمام ايران قديم مخصوصا احترام و تقديس مينمودند : 1 - آذر فرنباغ در كاريان فارس كه اختصاص بروحانيّون داشت 2 - آذر گشناسپ واقع در شيز آذربايجان كه متعلّق بشاه و جنگيها بود و شاهان بعد از تاجگذارى پياده بدانجا ميرفتند 3 - آذر برزين مهر را در ريوند خراسان بطبقه برزگر اختصاص داده بودند مسكوكات ساسانى مسكوكات ساسانى از طلا و نقره و مس و از ممزوج مس و برنج است سكّههاى طلاى ساسانى در زمان شاپور اوّل و دوّم موافقتى با سكّههاى طلاى رومى داشته ولى بعدها وزن سكّههاى طلا مختلف
--> ( 1 ) - آممين مارسلن مورّخ رومى است كه معاصر شاپور دوم بود ( 2 ) - مصمغان معرّب مسمغان و بمعني مه يا بزرگ مغان است مسكوكات نقره شاهان ساسانى : اردشير اوّل ( 1 - 2 - 3 ) شاپور اوّل ( 5 - 6 ) بهرام اوّل ( 4 - 7 - 8 - 10 ) نرسى ( 11 - 12 ) خسرو پرويز ( 13 - 14 ) بوراندخت ( 15 ) ( از كتاب زارّه - صنايع ايران قديم )