ميگفت و حال آنكه با ديگران به زبان فرانسه حرف ميزد » « 1 » . در همين ايام سفارت او بود كه مظفر الدين شاه به خيال سفر سوم بفرنگ افتاد و طبعا طبق معمول راه او از روسيه بود . « عيد و بهار 1323 رسيد ، شاه به خيال فرنگ افتاد ، مشير الملك ( حسن خان پيرنيا ) تلگراف دريافت نموده تا بادكوبه به استقبال رفت . در اوايل ژوئيه تلگراف شد كه شاه به پطرزبورغ ميآيد ، در ژوئن وارد شد . شاه سفر خود را در اروپا بپايان رسانيد و در بازگشت او از طريق روسيه ، مشير الدوله باز تا سرحد شاه را بدرقه نمود ، او درين سفر سخت مورد توجه شاه قرار داشت : « هديه‌اى نيز به شاه داد كه يك آلبوم جلد نقرهء ميناكارى بود ، وقتى كه شاه خواست آلبوم را بگشايد ، يكى از فضولهاى دربارى گفت : « قربان ، آلبوم عكس ندارد ! » شاه هم متوجه بىادبى او شده گفت : « تو ميدانى من براى چه آلبوم را ميخواهم باز كنم ؟ ، براى اينست كه ميخواهم شرح پذيرائى مشير الملك را در حاشيهء آن بنويسم ، قلم و دوات به من بدهيد » . دربارى بىادب به خبط خود متوجه شده عقب رفت ، شاه شرحى در حاشيهء يكى از صفحات آلبوم نوشت و آن را بست . » « 2 » . يك هفته بعد از بازگشت مظفر الدين شاه ، مشير الملك بموجب اجازه نامه‌اى كه در هنگام التزام ركاب ( تا سرحد ايران ) تحصيل كرده بود ، پس از بازگشت به پطرزبورغ ، بعد از ده بيست روز مرخصى بايران رفت . « 3 » مشروطيت و مشير الدوله ورود حسن خان مشير الملك مصادف بود با سال‌هاى پر تشنج انقلاب مشروطيت ايران كه نسيم تجدد و حريت ، امواج آزادىطلبى و مساوات‌جويى را به سواحل رژيم حكومتى ايران رسانده و خفتگان 2500 سالهء اين ديار را كه در بامداد مشروطيت چشم ماليده و منتظر تابش اشعهء خورشيد آزادى بودند ، اميدوارى تازه مىبخشيد . مشير الملك با تحصيلات عالى در حقوق و افكار بلند آزادىطلبى ، در كار پدر كه صدراعظم بود و خود نيز با آزادىطلبان مماشاة و حتى همراهى داشت - دخالت و كمك كرد . ناظم الاسلام مينويسد : از مشير الدوله دو پسر كه ميرزا حسن خان مشير الملك و ميرزا حسين خان مؤتمن الملك باشند با يك دختر از او باقى مانده است كه در واقع اين دو پسر در حسن تربيت و تمدن ممتاز و مشار بالبنان و محسود امثال و اقران هستند ، در واقع از مشير الدوله دو چيز بزرگ و سترگ باقى مانده ؛ يكى تمول فوق العاده است كه بيشتر بواسطهء همراهيهاى امين السلطان و در زمان رياست

--> ( 1 ) - زندگانى من ص 125 و 146 و 177 . ( 2 ) - زندگانى من ص 188 . ( 3 ) - زندگانى من 222 و 224 .