باشد استخدام كند ايران و روسيه راجع به هجوم و حملهء بلشويك‌ها به ولايات خزر شرحى در سابق بطور اختصار ذكر شد . اطلاعات بعدى ثابت نمود كه مانند زمان سلطنت پطر كبير روس‌ها براى تصرف گيلان و مازندران و مجزا كردن اين ولايات از ايران كوششهائى نمودند . پس از پياده شدن روس‌ها در پهلوى و تصرف رشت در ماه مه 1920 در حالى كه پليس به « 1 » متجاوزين ملحق گشته بود قزاق‌هاى ايرانى كه مستحفظ بودند محاصره و خلع سلاح شدند ، خواربار مصادره و به باكو حمل شد . ملاكين حبس و جريمه شدند . و حتى از تجاوز به مساجد خوددارى ننمودند . تا ماه ژوئيه بلشويك‌ها تمام ايالت گيلان را متصرف شده بودند در صورتى كه انگليس‌ها به پيروى از دستور منع حمله به متجاوزين پس از خراب كردن پل منجيل به حوالى قزوين عقب‌نشينى كردند . بلشويك‌ها با تهديد تهران از اين خط سعى كردند كه از راه كوتاهتر ولى مشكل‌تر مازندران به طرف پايتخت حركت كنند . پيشروى ايشان باعث وحشت اهالى شده و شاه عازم حركت به اصفهان گرديد ، ولى اين تهديد آنها هيچوقت عملى نشد . حقيقت اين بود كه بلشويك‌ها از نعمت‌هاى فراوان مازندران مست شده و بهيچوجه حاضر نبودند از كوههاى صعب و دشتهاى بىآبادى كه تهران را حفظ ميكرده عبور كنند . ديويزيون قزاق بقسمى كه گفته شد در گيلان پيشروى كرده مجددا رشت را تصرف و به بندر انزلى ( پهلوى ) حمله كرد . واقعا اينطور خيال ميشد كه متجاوزين را به كلى بيرون خواهند راند ، ولى بلشويك‌ها بواسطهء دريافت كمك به يك شبيخون و حملهء شبانه دست زده و ايرانيان را شكست دادند و آنها هم با حال وحشت‌زده‌اى به خطوط انگليس‌ها كه امن بود پناه بردند . با وجود اين پيروزى كامل و موفقيت قطعى ، رهبران بلشويك‌ها بالاخره گزارش دادند كه نتوانسته‌اند با مردم كنار بيايند ، چه اهالى با بىاحترامى به قرآن و كشف حجاب

--> ( 1 ) - Revue du Monde Musulman , Le Bolchevisme et l'Islam , vol . lii , Dec . 1922 .