سرپرسى سايكس ( مترجم : سيد محمد تقى فخر داعى گيلانى )

190

تاريخ ايران ( فارسى )

مرگ تيمور لنگ 807 هجرى ( 1405 ) تيمور لنگ بعد از شكست بايزيد با ابهت و جلالى تمام بسمرقند برگشت . از روايت معلوم مىشود كه خيلى پير و فرسوده بوده ليكن آتش حرص جهانگشائى او فروننشسته بود ، چنان كه در تاريخ 807 هجرى ( 1404 ) او مجلس بزرگ ( قوريلتا ) را منعقد ساخته و نقشهء تسخير چين در آن مجلس طرح و تصميم حملهء به آن مملكت گرفته شد . در اين تصميم او دو منظور داشت ، يكى بيرون كردن اولاد چنگيز از آن كشور و ديگر جهاد و اشاعهء دين اسلام در آن سرزمين و بالاخره قوائى بالغ بر دويست هزار تن با ساز و برگ تمام فراهم نموده و اين نيروى عظيم به حركت درآمد . او از ماوراء النهر به اترار شهرى كه اول از همه لشكريان چنگيز خان را ديده است عزيمت نمود و در آنجا اردو زد . ولى در اينجا بيمارى و مرگ ناگهانى تيمور به تمام اينكارهاى مهم و خطير خاتمه داد . خصال و كارهاى او تيمور لنگ ، صاحب قران از بزرگترين جهانگشايانى است كه در تاريخ بشر مقام شهرت را حائزند . اين فرزند يك قبيلهء كوچك نه فقط شجاع‌ترين شجعان بشمار ميآمده بلكه بمنتها درجه مدبر و عاقل ، بخشنده و جوانمرد ، مجرب و كارآزموده و بالاخره جدّى و با پشت‌كار بوده است . جمع شدن اين صفات باهم ويرا پيشواى مردمان و خداى جنگ قرار داد ، ولى پيشوائى كه نتواند كسى بر او تفوق جويد و خداى جنگى كه تمامى سربازان به او عشق ورزيده ويرا ستايش كنند . ملكم او را مورد ملامت قرار داده و توبيخ مىكند كه در دهلى اسرا را قتل‌عام كرده است . ما تصديق داريم كه آن يك عمل مخوف و هولناك بوده اما ضرورت قطعى نظامى آن را ايجاب كرده و روى اصل احتياج چنين دستورى داده شده است . آيا ناپليون در سال آخر سدهء هيجدهم نظير همين عمل را مرتكب نشد ؟ . مخصوصا در توزك درج است سربازانيكه تسليم و اسير ميشوند بايد همه نوع مورد توجه و احترام باشند و برفق و مدارا با آنها رفتار و اظهار عاطفت و ملاطفت نمود و اين دستور او كه مخالف است با آنچه كه در آنزمان متداول بوده براى عاطفهء انسانى او قابل ملاحظه مىباشد . تيمور مقصودش از فتوحات تحصيل شهرت و نام بود و مثل ساير جهانگيران دنيا