انجير و انار و بادام و پسته در نواحى گرمسير به خوبى به عمل ميآيد و درخت خرما و نارنج و ليمو مخصوص گرمسير است . انگور و خربزهء ايران شهرت دارد . حاصل زراعتى مهم ايران گندم و جو و ارزن و باقلا و پنبه و ترياك و يونجه و تنباكو است ، كنجد و ساير حبوبات روغنى و همچنين پياز و چغندر و شلغم همه‌جا ميرويد ، برنج و زرت فقط در نواحى گرم يا در ولايات كنار بحر خزر زياد است ، سيب‌زمينى و كلم و گل‌كلم و كنگر و تماته و خيار و اسفناج و بادنجان و كاهو و ترب بقولات مهمهء آنجاست ليكن بسيارى از آنها را مرتبا كشت نميكنند ، چنان كه وقتى من در كرمان بودم سيب‌زمينى كم پيدا ميشد و گل‌كلم و تماته تقريبا هيچ نبود اما بواسطهء اروپائيها كه در نقاط مختلفه اقامت كرده‌اند در سنوات اخير از اين حيث ترقى حاصل شده است . محصولات تلال ايران قابل تحقير نيست ، كنگر و ريواس و قارچ براى زينت سفره بسيار خوب است ، گزنگبين كه ايرانيها خيلى آن را پرخاصيت ميدانند از بوته يا درخت كوچك ( كوتونستر نومولاريا « 1 » ) گرفته مىشود و ترنجبين را كه شبيه به آنست از خارشتر ميگيرند و گزنگبين را از گز نيز كه در نهرها ميرويد ميگيرند . زيره كه از چيزهاى نفيس است مخصوصا در كرمان عمل ميآيد . زيره بكرمان بردن از امثال ايرانى است ، بالاخره انقوزه با آن بوى تند كه در هندوستان نزد هندوها خيلى مطلوب است و عجب اينكه آرين از قول اريستوبولوس « 2 » نقل مىكند كه در هندو كه هست و گوسفندها خيلى به آن مايل ميباشند . در ولايات بحر خزر مسئله نباتات به كلى برعكس ساير نقاط ايران و بواسطه رطوبت همه‌چيز در آنجا فراوان است . نارون و شجر النبع و بلوط و زبان‌گنجشك و مركبات و شمشاد و غيرها بدرجهء كمال عمل ميآيد ، هرگز فراموش نميكنم كه در نزديكى استراباد تاكهاى خودرو ديدم كه بدرختها پيچيده بودند و از همه بالاتر گل برفك نيز فراوان است ، بنفشه و گل‌سرخ نيز بكثرت يافت مىشود و بايد دانست كه نباتات آن ولايات از جنس رستنىهاى منطقه حارّه نيست بلكه از قبيل نباتات جنوب اروپا و

--> ( 1 ) - Cotoneaster nummularia ( 2 ) - آرين چنوك ، كتاب دوم فصل 28 صفحه 198 .