سرپرسى سايكس ( مترجم : سيد محمد تقى فخر داعى گيلانى )
16
تاريخ ايران ( فارسى )
دامنههاى تپهها كه سابقا با كمال مراقبت در چندين ميل راه تسطيح شده است و يقينا جمعيت كثيرى در آنجا زندگانى ميكرده زراعت ديمى داشتهاند و حال آنكه امروز آب آن بسيار بد و منحصر به آب چاههائى است كه بفاصلههاى زياد حفر كردهاند و زراعت ديمى بهيچوجه موقع ندارد . سكنهء مزبور پيش از عهد تاريخى هم به كلى معدوم نشده بودند بلكه ظروف سفالين كه در محل آباديهاى آنها پراكنده است راجع به مائه دهم الى مائه سيزدهم تاريخ مىباشد . در آنزمان بر طرف شدن سكنه را از ولايتى كه دويست ميل از مشرق به مغرب انبساط دارد به خرابى و جنگ و ناامنى حمل كردم و متذكر نشدم كه اين امر جزئى است از يك امر كلىترى كه در تمام آسياى مركزى در حال وقوع است . در خاران نيز اراضى زيادى هست كه سابقا مسكون بوده و امروز به كلى خشك و بىآبادى است . تمام اينها برحسب ظاهر اقوى دليل است بر اينكه خشكى فلات ايران در ازدياد است . جمعيت ايران جمعيت حاليهء ايران را ده مليون تخمين كردهاند « 1 » و به نظر ميآيد كه قريب دو مليون ايرانى در روسيه و عثمانى و هندوستان بسر مىبرند . قبل از اينكه بازرگانى و حمل و نقل از راه دريا متداول شود يقين است كه بلاد ايران كلية بزرگتر و آبادتر از زمان حال بوده چه عبور و مرور قوافل زيادتر و بنابرين در عرض راه هزاران خانواده از همين طريق فائده برده و به زارعين و كشاورزان مخصوصا از اينجهت منفعت زياد ميرسيد . علاوه بر اين چنان كه سابقا بيان شد احتمال كلى ميرود كه در قديم الايام بارندگى زيادتر و استعداد مملكت براى آبادى و زراعت بيشتر از زمان حال بوده است و همچنين بعضى از ولايات مثل گرگان از تاختوتاز قبايل و ايلات خسارات زياد ديدهاند ، معهذا بعد از اين ملاحظات هم نميتوان تصور كرد كه
--> ( 1 ) - جمعيت فوق بقرار زير تقسيم ميشوند - : 9 مليون شيعه ، نهصد هزار سنى ، هشتاد هزار مسيحى از ارمنى و نسطورى و يونانى و ارتودوكس و كاتوليك و پروتستان ، سى و شش هزار يهودى و ده هزار زردشتى ميباشند . رجوع شود به دائرة المعارف بريتانى چاپ يازدهم تحت عنوان « ايران » مؤلف .