آنها غير از خون ساير ايرانيان است و شرح اين قضيه عما قريب نگاشته خواهد شد و در اينجا همين اشاره كافى است . پس بايد تفحص كرد و جهت اين جنبش غير معمول را پيدا كرد و قبل از آنكه در مقام تفحص برآئيم ، يك مقدمه مهمه مينگارم يعنى در اصل آن امتياز مختصر نظر مياندازم كه آيا واقعا اسباب اضمحلال ايران شد ، يا آنكه اين كلمه را براى هيجان خاطر عامه اختراع كرده بودند امتياز تنباكو به حكم عقل و شهادت تجربه امتياز دادن باتباع خارجه مطلقا مضر و خارج از حدود اقتصاد و منافى پولتيك مملكت‌دارى است ؛ خواه در امور جزئيه ؛ خواه در امور كليه ، خواه باتباع دول معظمه قويه خواه باتباع دول ضعيفه ، حتى آنكه از مرحوم معتمد الدوله حاجى فرهاد ميرزا نقل ميكنند كه مكرر ميگفته است « امتياز جاروب‌كش خانه هم باتباع خارجه و دادن در حكم خراب كردن خانه است » و تمام عقلاى عالم هم اين نكته را تصديق دارند و مطلب به حدى واضح و مسلم است كه محتاج بنقل ادله و ذكر شواهد نيست ، حتى آنكه شرح كمپانى هند شرقى را هم لازم نميدانم ضميمه نمايم ، كه چگونه بواسطه تحصيل پاره امتيازات جزئيه ، يك مملكت بزرگ را صاحب شدند ، كه هنوز هم در تصرف آنها است ، و هكذا در مصر و مراكش و غيرها كه اساس تصرفات سياسى كه بمراتب آسان‌تر از تصرفات مملكت‌گيرى است ، در عصر تمدن جديد بر تحصيل امتيازات و ازدياد نفوذ است نه بر لشگركشى و تحمل مخارج فوق العاده و فداكارى ، چه از تحصيل امتيازات هم مقصود سياسى حاصل مىشود هم منافع مادى و مداخل مشروع تحصيل خواهد شد ولى معلوم است تمام امتيازات بيك تيره و بيك منهج نيست بعضى سريع الاثرتر از بعضى ديگر هستند ، مثلا از بعضى امتيازات ممكن است اتباع داخله هم فايده موقتى صورى ببرند مثل امتياز كشيدن خط آهن . يا