حشم بوقتاقداران را بگرياند ، و بر روى و بينى ايشان اشك روان كند ، و اختگان خوش‌رفتار فربه را برنشيند و شكم و ناف خاتونان خوب‌چهرهء ايشان را جامهء خواب و نهالى « 1 » سازد و بر رخسار گلگون ايشان نظر مىكند و مىبوسد و لب‌هاى غاب رنگ شكرين ايشان را مىمكد . » اين بود آنچه در تاريخ از حكايات و مثل‌هاى پادشاه جهانگير چنگيز خان مسطور است « 2 » . اكنون وقت آن است كه شروع در تعداد امراى تومان و هزاره و لشكرهاى پادشاه جهانگير چنگيز خان به نوعى كه در تواريخ معتبره مذكور است نموده شود ، و من اللّه التوفيق . و ببايد دانست كه از امراى تومان و لشكرهاى چنگيز خان آنچه به قول و دست راست و [ دست ] چپ تعلّق داشت و بعد از وى به پسر چهارم او كه تولوى خان ، كه لقب او يكه‌نويان بوده به طريق ميراث تعلّق گرفته ؛ و آنچه به ديگر فرزندان و برادران و برادرزادگان و مادر داده و به ايشان مخصوص گشته بر وجهى كه بعد از تتبّع و تحقيق بسيار محقّق گشته ، صد و بيست و نه هزار بوده‌اند . از آن جمله آنچه به قول و برانغار و جوانغار ، يعنى قلب و جناح تعلّق داشت و از راه ميراث به يكه‌نويان رسيده بود يكصد و يكهزار نفر به اين تفصيل : دفعهء قول - و آن هزارهء خاصهء چنگيز خان بود و تمامى غلامان ( ايواغلانان ) چهار اردوى بزرگ اوگتاى كه بدان اردوها تعلّق داشتند يكهزار نفر ؛ چه ، در آن عهد معهود چنان بود كه هزارهء خاص هرچند كه بزرگ‌ترين هزاره‌هاست ، زياده از هزار نفر نباشد ، و امير اين هزارهء چنگيز خان شخصى بوده اوچغان نام از قوم تنگقوت ، كه او را در يازده سالگى چنگيز خان به فرزندى برداشته او را فرزند پنجم گفتى . و اولاغ و شوسون و ارغمچى و غيره ، از اين هزاره بيرون كردى ، و حصّهء چنگيز خان بىمحابا از وى مطالبه نمودى ، و بعد از چنگيز خان به حكم اوگتاى قاآن به ولايت ختاى رفت به راه مقدّمى شهزادگان و امرا و لشكريان كه بدان طرف بودند ؛ و او را چون به ختاى فرستادند بوده نام هم از قوم تنگقوت ، كه او را به اسيرى آورده بودند ، بزرگ گردانيده ، در امير صده و هزارهء خاص قايم‌مقام اوچغان مذكور ساخته . و اين بوده از اردوى بورته فوجين بود . و صده‌هاى اين هزاره بدين تفصيل‌اند : صدهء بزرگ چنگيز خان - اوّل اوچغان‌نويان مذكور . و چون او به ختا رفت ، بوده‌نويان . صدهء ايلتيمور باؤرچى « 3 » - از قوم سونيت از اردوى بورته فوجين .

--> ( 1 ) . بالش و بستر خواب . ( 2 ) . مورّخين موفقيّت‌هاى چنگيز خان در ادارهء امپراتورى وسيع‌اش را مرهون مشاورت و معاونت يلوچوت‌ساى مىدانند . وى كه يكى از سياستمداران بزرگ تاريخ به حساب مىآيد ، در تحسين رابطه ميان خان‌هاى مغول و رعايايشان نقش مهمى داشت . وى مبدع تسامح دينى است كه روزگار چنگيز خان بدان ممتاز است . ( 3 ) . باؤرچى : آشپز .