غضب گرفتار شود . و اگر احتياج به لشكر افتد و حكم خان نفاذ يابد كه بايد در فلان وقت در فلان موضع چندين هزاره حاضر شوند ، هيچ‌كس را از آن مردم ياراى آن نباشد كه سرمويى تخلّف كند ، و اگرچه ميان خان و لشكر مسافتى بعيد باشد و فرمان خان به ايشان رسد ، مهما أمكن سعى مىنمايند كه بر [ 241 الف ] مضمون فرمان عمل كنند ، و اگر كسى را مثلا صد هزار آدمى در تابين باشد و در يساق پادشاهى اهمال ورزد ، يك سوار بفرستد تا در تأديب او به موجب فرمان عمل نمايد ، كه اگر حكم خان بر آن جريان يافته باشد كه سرش برگيرد ، آن امير معتبر گردن نپيچد ، بلكه از براى تأديب نفس خود مطيع و منقاد فرمان شده تن به حكم خانى دردهد ، به خلاف مماليك و ملوك ؛ چه ، هرزر خريد ايشان كه ده اسب در طويله بندد به عرضه داشت به دو سخن بايد كرد تا بدان چه رسد كه لشكرى در فرمان دارد يا سپاه . ديگر آنكه هيچ‌كس از هزاره و صده و دهه كه در جايى معيّن شده باشد ، به جاى ديگر نتواند رفت و پناه به اميرى ديگر نتواند برد ، و هيچ‌كس او را به خود راه نتواند داد . و اگر شخصى به خلاف اين ياسا عمل نمايد او را به سياست تمام بكشند ، و هركه حمايت او كند او را نيز عقاب و نكال نمايند . ديگر آنكه چون عرصهء مملكت عريض و وسيع گشت و مهمّاتى كه از اعلام آن چاره نباشد بسيار روى مىنمايد ، بنابراين ، به موجب فرمان در مراحل و منازل نام‌ها وضع كرده‌اند و اخراجات هرنامى از مأكول محافظان و عليق اسبان و غير آن مرتّب داشتند ، و اين خرج‌ها بر تومان تخصيص نموده استخراج كرده‌اند تا ايلچيان به زودى خبر توانند رسانيد و به لشكرى و رعيّت زحمت نرسد . و ديگر آنكه در مال ميّت اندك و بسيار هيچ آفريده تعرّض نرساند و تصرّف در آن شوم دانند و يك فلسى از آن در خانهء خود نبرند . ديگر از ياساى چنگيز خان آن است كه قوم مغول و تاتار در مهم صيد ، جدّ و جهد تمام نمايند ؛ چه ، گفته‌اند « صيد وحوش مناسب امير جيوش » و اين امر نزد آن طايفه از معظمات امور باشد ، و در اوايل فصل زمستان شكارى عظيم طرح اندازند . نخست صيادان بفرستند تا تفحّص قلّت و كثرت صيد كنند . بعد از تحقيق ، جار به لشكريان رسانند كه به قانونى كه در معركه رزم مقرّر است ميمنه و ميسره و قلب و جناح مرتّب داشته ، هركس از محل خود حركت كند . و بعد از يك ماه يا زياده ، صحرا يا كوهى را خلقى انبوه در ميان گيرند و خان با خواتين و انواع مأكولات و اصناف مشروبات متوجّه شكار گردد و مردم شكارى را به تدريج و آهستگى رانند و محافظت تمام نمايند تا نخجيرى از جرگه بيرون نرود ، و اگر ناگاه شكارى