ديوان ، كه مدّتهاى مديد به آن اعمال اشتغال داشتند ، كشيد ؛ چنانچه منصب خواجه نظام الملك را به تاج الملك أبو الغنايم ، كه وزير تركان خاتون بود ، و به جاى شرف الدّوله ابو سعيد كاتب ، مجد الملك ابو الفضل قمى را تعيين نمود و منصب كمال الدّوله أبو الرضاء عارض را به عميد الدّوله أبو المعالى عنايت فرمود . و آن تغييرات و تبديلات بر سلطان مبارك نيامد . ابو المعالى نخّاس « 1 » در اين باب چند بيتى گفته كه آخر آن ابيات اين است : چون از نظام و كمال و شرف تو سير شدى * ز تاج و مجد عميدت ببين چه پيش آمد « 2 » ذكر شمّه‌اى از احوال خواجه نظام الملك طوسى نامش « حسن » و كنيتش « ابو على » بوده . پدرش علىّ بن اسحاق طوسى از جملهء ديوان غزنويّه بود . به واسطهء سخاوتى كه داشت دخلش به خرجش وفا نمىكرد . و از اين رهگذر بسيار مشوّش خاطر مىبود . تا آنكه حقّ ، سبحانه و تعالى ، او را پسرى ارزانى داشت « 3 » و چون چشمش به جمال قرّة العين روشنى پذيرفت ، فى الحال آن پريشانيها از خاطرش بيرون رفته همگى همّت خود را بر تربيت او مقصور گردانيد و در يازده سالگى حفظ قرآن نمود و بعد از آن ، همگى اوقات خود را به خدمت علما و مواظبت درس و اكتساب فضايل مصروف مىداشت تا آنكه در اندك‌مدّت ، در فقه شافعى ماهر شده آنگاه روى به غربت نهاد و با نويسندگان و ارباب قلم درآميخت و در آن فن مهارت تمام پيدا كرد . در مبدأ حال ، چندگاهى با ابن شادان « 4 » ، عميد بلخ ، به‌سر مىبرد و به كتابت او اشتغال

--> ( 1 ) . از شاعران و خطّاطان عهد سلجوقى است كه در خدمت الب ارسلان ، ملكشاه ، بركيارق و سلطان محمّد ، شاهان سلجوقى ، خدمت كرد و سرانجام به خدمت المستظهر باللّه عباسى رفت و به وزارت رسيد ؛ - ريحانة الأرب ، ج 5 ، ص 175 . ( 2 ) . نظر به اهميت تاريخى شعر مزبور ، ابيات قبلى آن نيز تقديم مىگردد : ز بو على بد و از بو رضا و از بو سعد * شها كه شير به پيش تو همچو ميش آمد در آن زمانه ز هر كامدى به درگه تو * مبشّر ظفر و فتح نامه پيش آمد ز بلغنايم و بلفضل و بلمعالى باز * زمين مملكتت را نبات نيش آمد گر از « نظام » و « كمال » و « شرف » تو سير شدى * ز « تاج » و « مجد » و « سديدت نگر چه پيش آيد جهت اطلاع از شرح اين قطعه و دانستن هويّت اين اشخاص ، كه از اكابر رجال زمان آل سلجوق بودند ؛ - وطواط ، حدائق السحر ، ص 121 ، حواشى مرحوم اقبال ؛ قزوينى ، يادداشتها ، ج 7 ؛ هندوشاه ، تجارب السّلف ، ص 258 . تعليقات مرحوم حسن قاضى طباطبايى ( 3 ) . در تاريخ بيهق سال تولّد خواجه سال چهارصد و ده آمده ، ولى صاحب تجارب السّلف ( ص 280 ) تولّد او را روز جمعه پانزدهم ذيقعدهء سال چهار صد و هشت مىنويسد و محل تولّد او را « نوقان طوس » ذكر كرده است . ( 4 ) . ابو على شادان ؛ بنابه تصريح صاحب اخبار الدّولة سلجوقيّه ( ص 27 ) هنگامى كه چغرى بيگ با پسر خود الب ارسلان در سال چهار صد و بيست و هشت به تسخير ترمذ در خراسان مشغول بوده ، سمت وزارت چغرى را به عهده داشت .