خود مصرّ است باز بر دارش كردند و بعد از دو روز پايين آوردند و به زندانش فرستادند تا آنكه در سال دويست و هشتاد و نهم از رحلت ، حامد بن [ 205 ب ] العباس « 1 » ، كه وزير مقتدر بود ، در باب قتل منصور حلّاج مبالغهء عظيم داشت كتابى از تصانيف منصور و به خطّ او به دست آورد كه در آنجا نوشته بود كه : « هركه را ارادهء حجّ پيدا شود و ميسّر نشود ، پس بايد كه در خانهء خود خانه‌اى بنا نهد كه مطلقا به او نجاست نباشد و هيچ‌كس را نگذارد كه به آن خانه درآيد ، و چون ايّام حجّ رسد بعد از سه روز روزه داشتن آن خانه را هفت بار طواف كند همچنان‌كه كعبه را طواف مىكنند . بعد از آن در سراى خود جميع مناسك حجّ را مثل سعى بين صفا و مروه و غير آن به فعل آرد و سى يتيم را طعام دهد و پيراهنى و هفت درم يا سه درم . و اين خدمت را خود كند بىمدخل ديگرى . حجّ واجبى از گردن وى ساقط مىشود . » و نيز در آن كتاب نوشته بود كه : « هركه سه روز روزهء وصال دارد روز چهارم افطار به برگ كاسنى كند تمامى رمضان از گردن او ساقط مىشود . » و امثال اين امورى كه موجب اسقاط شرايع بود بسيار داشت . چون اين كتاب به دست وزير افتاد مجلسى منعقد ساخته منصور را حاضر گردانيد و قاضى ابو عمرو ، كه در آن زمان منصب قضاى بغداد به او متعلّق بود ، از وى پرسيد : اى حلال الدّم ، يعنى : اى كسى كه ريختن خون تو حلال است ، اين چيزها را از كجا تو نوشتى و از كه نقل دارى ؟ منصور گفت : از كتاب اخلاص حسن بصرى . قاضى گفت : دروغ مىگويى اى حلال الدّم . من آن كتاب را من اوّله الى آخره در مكّه خوانده‌ام و از اين چيزهايى كه تو نوشته‌اى هيچ چيز ندارد . در اين وقت ، حامد بن العباس وزير روى به قاضى كرد و گفت : ايّها القاضى ، تو آنچه دو بار به آن تلفّظ نمودى كه حلال الدّم است بر اين كاغذ بنويس . و كاغذ و دوات را پيش او نهاد . پس قاضى ابو عمرو فتوى به قتل آن نوشت و ساير فقهايى كه در آن مجلس بودند بر وى خط نهادند « 2 » و وزير آن محضر را پيش خليفه مقتدر فرستاد . مقتدر هيچ نگفت تا سه روز گذشت « 3 » و منصور در بند وزير بود . بعد از سه روز ، وزير رقعه‌اى به خليفه نوشت كه : « در باب قتل

--> ( 1 ) . هندوشاه نخجوانى مىنويسد : « حامد پيوسته در اعمال سواد متولّى بود ، امّا در اعمال حضرت خبرتى نداشت و مردى كريم و مفضال و كثير الحاشيه بود . . . » تجارب السّلف ، ص 206 . ( 2 ) . اسامى فقيهانى كه با تهديد و تحبيب حامد وزير به قتل حلّاج فتوى داده‌اند در ظهر الاسلام ( ج 1 ، ص 229 ) تأليف احمد امين مسطور است . و فقهايى كه از اين فتوى سر باز زدند عبارت بودند از : ابو العباس سريج ، ابو العباس عطا ، ابو عبد اللّه خفيف ، شيخ شبلى ، شيخ ابو القاسم نصيرآبادى ؛ - عباس گلجان ، منصور حلّاج ، ص 72 . ( 3 ) . نصر قشورى ، سردار حاجبان مقتدر ، و مادر مقتدر - كه هر دو از مريدان حلّاج بودند ، در به تأخير افتادن قتل حلّاج بىتأثير نبود ؛ - منبع پيشين .