اجماع بگويند دور نبود ، [ ولى ] باز از شبهه خالى نيست ؛ و اللّه اعلم . به روايتى ديگر ، اوّل جمع مصحف از امير المؤمنين على شده و به روايتى ديگر اوّل جمع مصحف از ابو بكر شده و به روايت ديگر اوّل عمر جمع كرده . و روايتها بر اين مضمون مختلف واقع شده . مخفى نماند كه آن مصاحف مختلف بوده يا متفق . اگر دانشمندان صاحب خرد در حلّ اين تناقض سعى بليغ نمايند شايد كه پرده از روى اشكال مرتفع شود ؛ و اللّه اعلم و هو الموفق . و نيز در جامع ابن عسكر واقع است كه عمر خطّاب جمع نكرده آيتى از قرآن را تا آنكه دو گواه گواهى ندادند كه آن را بر وجه قرانيت از پيغمبر شنيده‌اند . و اين خالى از شبهه نيست ، مگر گويند به جهت تأكيد اطمينان جماعت باشد يا به جهت رفع و هم مساهله ؛ و اللّه اعلم . و الّا اثبات تواتر قرانيت از دو كس تصوّر نتوان كرد . منقول است كه در اين جمع مصاحف عثمانى ، على ، رضىّ اللّه عنه ، نيز متفق بود چنان كه ابن عباس و عساكر بيهقى روايت از سويد مىآرند كه على ، رضىّ اللّه عنه ، گفت كه : اين مردم در عثمان غلوّ نكنند در جمع مصاحف و حروف مصاحف . پس سوگند به خدا كه نكرده است آن را عثمان مگر به اتّفاق جماعت ما . و مخفى نماند كه وجه سوختن مصاحف ظاهر نمىشود . ديگر آنكه گويند از جهت كمال اهتمام و دفع احتمالات اوهام باشد ؛ چه ، احتمال آن است كه غرض آن بوده وجود مصاحف بر صحيفهء ايام نماند تا هيچ‌يك دعوى نكند كه اين اوراق مصحف از ابو بكر است يا عمر ، و اللّه اعلم بمراده و حقيقته . « 1 » و در اين سال معاويه از ابو ذر غفارى « 2 » شكايتى به ذى النّورين نوشته بود ، بنابر آنكه ابو ذر او را از بعضى امور منع مىنمود و توانگران را مىگفت كه مال خود را به فقرا بخش كنيد . و در اين باب مبالغهء بسيار داشت و با معاويه كلمات درشت بىمحابا مىگفت ، و او را از اين معنى تشويش تمام بود . ذو النّورين او را به مدينه طلبيد و بعد از قيل و قال بسيار ابو ذر را از افناء منع نموده حكم اقامت به ربذه « 3 » كرد . و ربذه از مدينه سه مرحله دور است . و به روايتى ابو ذر گفت كه : مرا رخصت ده تا از مدينه بيرون روم ؛ چه ، از پيغمبر ، صلّى اللّه عليه و آله ، شنيده‌ام كه فرمود يا ابا ذر هروقتى كه عمارت اهل مدينه به كوه سلع رسيد در آنجا ساكن مباش . و چون آبادانى مدينه به كوه سلع رسيد ابو ذر از ذو النّورين اجازت خروج يافت و به ربذه

--> ( 1 ) . در مورد بررسى جمع قرآن مجيد - آيت اللّه العظمى سيد ابو القاسم خويى ، ألبيان ، ص 254 - 290 . و نيز در خصوص قول حضرت على داير بر صحيح بودن كار عثمان در جمع قرآن - ألكامل ، ج 3 ، ص 182 . ( 2 ) . نام كامل اين صحابى بزرگ ، جندب بن جناده بود . ( 3 ) . هرسه نسخه : زبده . ربذه در لغت به معنى سختى و دشوارى است ، و نام قريه‌اى است در راه مدينه به مكّه .