ذبيح الله صفا

1610

تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى )

در پايان حيات يك مثنوى بنام عدن و حور « 1 » در پنجهزار بيت سرود . بقاضى اختيار چند كتاب فارسى نسبت داده شده كه عبارتند از : مختار الاختيار « 2 » و اساس الاقتباس و رساله‌يى در فقه و اخلاق همايون . وى اساس الاقتباس را در سال 897 تأليف كرده و به « عنوان » ، « كلمات » ، « سطور » و « حروف » تقسيم نموده و آن مشتمل است بر امثال و حكم و آيات منتخب « 3 » . اين كتاب را ميرخواند « اقتباسات » ناميده است « 4 » . رسالهء فارسى او را در فقه ظهير الدين بابر در كتاب خود بنام واقعات بابرى ستوده است « 5 » . و اما اخلاق همايون را قاضى نخست براى سلطان حسين ميرزا بايقرا نوشته و بعد از آن بنام ظهير الدين بابر ( م 937 ه ) درآورده و بسال 912 تأليف آن را بپايان برده است . اخلاق همايون در سه « قانون » تدوين شده و هر قانون بفصلهايى بنام « قاعده » منقسم گرديده است : قانون اول در تهذيب اخلاق ، قانون دوم در كيفيت ادارهء كارهاى مالى و ديوانى ، قانون سوم در چگونگى رفتار پادشاهان با زيردستان خود « 6 » . در تأليف اين كتاب از بعضى كتابهاى پيشين در اخلاق مانند كتاب الطهارهء ابو على مسكويه و اخلاق ناصرى خواجه نصير استفاده و بدانها مراجعه شده است . ادگار بلوشه مؤلف فهرست نسخه‌هاى فارسى كتابخانهء ملى پاريس گويد كه ازين كتاب دو تحرير در دستست : نخست همانكه باسم اخلاق همايونست و ديده‌ايم ، و ديگر تحرير مكررى از آن بنام دستور الوزارة ( بشمارهء

--> ( 1 ) - قابل مقايسه با « عدل و جود » كه سامى بپدرش نسبت داده است . مطلب مربوط بمير بديع را از تاريخ نظم و نثر در ايران نقل كرده‌ام . ( 2 ) - ايضاح المكنون ، ج 2 ستون 447 ؛ حبيب السير ، ج 4 ص 356 . آيا همان نيست كه سامى مختار الانوار نوشته است ؟ ( 3 ) - كشف الظنون ، ستون 74 . ( 4 ) - حبيب السير ، ج 4 ، ص 356 . ( 5 ) - فهرست بلوشه ، ج 2 ، ص 37 . ( 6 ) - عناوين قانونها نقل بمعنى است .