ذبيح الله صفا
1349
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى )
از اثرهاى منظوم او ، غير از غزلها و قطعهها و رباعيها كه از سىهزار بيت درمىگذرد ، اين مثنويهاست : 1 ) خلوت راز ببحر خفيف مخبون مقصور در دوهزار و دويست بيت متضمن موضوعها و معنيهاى اخلاقى و اندرزى . 2 ) ناز و نياز هم درينگونه موضوعها در بحر هزج مسدس مقصور يا محذوف كه بدوهزار و دويست بيت برمىآيد . 3 ) عاشق و معشوق بر وزن ليلى و مجنون در يكهزار و سيصد بيت . 4 ) فتحنامه در چهارصد و شصت بيت ببحر متقارب مثمن مقصور يا محذوف در ذكر فتح قندهار . 5 ) آلات جنگ هم ببحر متقارب در هشتصد بيت . 6 ) مثنوى كوتاهى هم ببحر متقارب در شصت بيت در تعريف نرد . 7 ) مثنوى كوتاهى در شصت و هشت بيت ببحر خفيف مخبون مقصور در وصف طنبور . 8 ) مثنوييى در تعريف عمارت شاهى در شصت بيت ببحر متقارب مثمن مقصور يا محذوف . 9 ) مثنوى ببحر هزج مسدس مقصور يا محذوف در شصت بيت در وصف همايونتپهء اشرف ( - بهشهر ) 10 ) گلزار عباسى ببحر خفيف مخبون مقصور در ششصد و شصت بيت در شرح عشقبازى فرزند پادشاه عراق كه تقليديست از هفت پيكر نظامى . 11 ) ساقى - نامه در چهارهزار و پانصد بيت ببحر متقارب و بنام شاه سليمان . وحيد گذشته از ديوان شعر اثرهايى بنثر دارد كه مهمترين آنها « عباسنامه » است در تاريخ دوران شاه عباس دوم كه بطبع رسيده است ؛ ديگر مجموعهء منشآت اوست كه خود گرد آورده و ديباچهيى بر آن نوشته است و آن نيز يكبار در كلكته بسال 1243 ه ق و ديگر بار در لكنهو بسال 1160 ه ق چاپ شد . از اوست : چنان كز سنگ و آهن آتش پنهان شود پيدا * زنى گر هر دو عالم را بهم جانان شود پيدا ز فانوس گلى نتوان فروغ شمع را ديدن * چو بنشيند غبار چشم نور جان شود پيدا *