ذبيح الله صفا
1286
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى )
تفويض گشت و در آنجا با صوفيى بنام محب الله الهآبادى آشنايى يافت و دست ارادت به دو داد و قصيدههايى در مدح او پرداخت و ازين هنگامست كه اثر انديشههاى صوفيانه را در شعر فانى مىتوان مشاهده كرد . مقام دولتى فانى چندان دوام نيافت زيرا پس از آنكه سپاه شاهجهان بلخ را تصرف كرد ديوان فانى را با قصيدههايى كه در ستايش ندر محمد خان ساخته بود در آنجا يافتند و به همين سبب فانى از مقام خود بر كنار شد و از آن پس با وظيفهيى كه برايش معين كردند در كشمير بسر برده به كار تعليم پرداخت تا بسال 1082 ه درگذشت و « رفت فانى بعالم باقى » را تاريخ او يافتند . از اثرهايش بنثر غير از كتاب دبستان مذاهب كه مشهورست ، كتاب نجات المؤمنين و كتاب « شرح عين العلم » را بايد نام برد . ديوانش مشتمل بر قصيده و غزل و قطعه و رباعى و مثنويهاى : مصدر الآثار ، ناز و نياز ، ماه و مهر ، هفت اختر ، ميخانه است . در قصيدههايش غير از ندر محمد خان و محب الله الهآبادى ، شاهجهان و داراشكوه و ظفر خان احسن و ملا شاه بدخشانى و ميان مير از پيشروان سلسلهء قادريه را ستايش نموده است . مثنويهايش را مانند بسيارى ديگر از مثنوىسازان عهد بپيروى از نظامى سرود . ديوانش و همچنين مثنويهايش جداگانه بطبع رسيده و از آنها نسخههاى كافى در دستست . ازوست : اى تو سزاوار مناجات ما * قفلگشاى در حاجات ما ما همه موجود ز بود توايم * ما همه پيدا ز نمود توايم جز تو كه آورد برون گل ز خاك * جز تو كه زد پيرهن غنچه چاك آينه از روى كه شد رونما * شانه ز گيسوى كه شد موگشا جعد شب از سلسلهء موى كيست * ماه نو از جنبش ابروى كيست اينهمه اسباب شناسائيت * داده گواهى بتوانائيت ليك درين ميكده از اهل هوش * نيست كس آگاه بجز ميفروش بىخبران ساخته در هر نفس * كاسهء سر پر ز شراب هوس