ذبيح الله صفا
850
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى )
بر قصايد و مراثى و تركيببندها و غزلها ، قطعهها ، رباعيها و يك مثنوى كوتاه . از ميان قطعه تاريخهاى اين ديوان يكى مربوطست بتاريخ وفات شيخ مبارك بسال 1001 ه يعنى نزديك سه سال پيش از مرگ فيضى . پس اين انتخاب شاعر از آثار خود چندان پيش از پايان حيات او صورت عمل نپذيرفت . اما آنچه از ديوان فيضى متداولست اينهاست : 1 ) طباشير الصبح كه آن را در چهل سالگى خود ترتيب داد و متضمن نههزار بيت از غزلهاى اوست 2 ) قصايد در موضوعهاى گوناگون از قبيل مدح و اندرز و مانند آن 3 ) « پنجنامه » در جواب پنج گنج نظامى كه فيضى از سى و سومين سال پادشاهى اكبر ( 996 ه ) ساختن آنها را آغاز كرد بدينگونه : الف - مركز ادوار در برابر مخزن الاسرار . ب - سليمان و بلقيس در برابر خسرو و شيرين . ج - نل و دمن در برابر ليلى و مجنون . د - هفت كشور در برابر هفت پيكر ه - اكبرنامه در برابر اسكندرنامه . صمصام الدوله شاهنواز خان شمارهء بيتهاى اين منظومهها را به ترتيب سه هزار و چهارهزار و چهارهزار و پنجهزار و پنجهزار نوشته و گفته است كه در سال سى و نهم پادشاهى اكبر « بانجام تأكيد به كار بردند و حكم شد اول افسانهء نلدمن بترازوى سخن برسنجد ، در همان سال بپايان رسانيده از نظر گذرانيد اما چون از ديرباز تنهايى دوست داشتى و راه خموشى سپردى با كوشش پادشاهى خمسه انجام نگرفت » « 1 » و فيضى اندكى بعد در سال چهلم اكبرى ( سال 1004 ، دهم صفر ) درگذشت . بدينگونه روشن مىشود كه شمارههايى كه مير عبد الرزاق خوافى ( شاهنواز خان ) ذكر كرده جزو طرح فيضى در ساختن پنجنامه بود نه آنچه فيضى بواقع سروده ، و تصريح ابو الفضل علامى در اكبرنامه [ ج 3 ، ص 463 ] بر اينكه فيضى نتوانست خمسه را بپايان برد نيز دليلى واضح بر اين مقال است . خود شاعر نيز در نل و دمن بناتمام ماندن بعضى از منظومهاى خود اشاره كرده است :
--> ( 1 ) - مآثر الامرا ، ج 2 ، ص 587 .