شاهرخ ازين شمارهء كثير بجهد بليغ يكصد و بيست و دو هزار بيت را فراهم آورد « 1 » و بنابراين معلوم مىشود كه عدد مذكور از جنس همان مبالغه‌ييست كه دربارهء كثرت اشعار رودكى مىشده است « 2 » . مجموع آثار امير خسرو از نظم و نثر بدين اجزاء تقسيم شده است : 1 ) ديوان امير خسرو شامل انواع مختلف شعر او غير از مثنويات است كه شاعر خود آن را در پنج دفتر ( پنج گنج ) مرتب ساخته و بر هريك از آنها نامى نهاده و از همهء آنها نيز انتخابى كرده است . اقسام پنجگانهء مذكور چنين است : الف : تحفة الصغر ، شامل اشعار امير خسرو از شانزده سالگى تا نوزده سالگى . ب : وسط الحيات ، متضمن آثار شاعر از حدود بيست سالگى تا سى و چهار سالگى . ج : غرّة الكمال ، ديوان ايام كمال او و شامل اشعاريست كه تا چهل و سه سالگى سروده و آنها را به خواهش برادرش علاء الدّين على گرد آورده و در مقدمهء آن مختصرى از سرگذشت خود نوشته است . د : بقيهء نقيّه ، از دوران پيرى شاعر كه تاريخ آن را بعلّت وجود مرثيه‌يى در مرگ علاء الدين محمد خلجى ( 695 - 715 ) بايد تا حدود سال 715 هجرى امتداد داد . ه : نهاية الكمال ، از سالهاى اخير حيات امير خسرو . 2 ) چون از كليات ديوان امير خسرو بگذريم مىرسيم به « ثمانيهء خسرويّه » يعنى به مثنويهاى هشتگانهء وى كه قسمتى از آنها را در نظيره‌گويى بر نظامى و قسمتى ديگر را در شرح بعضى از وقايع مشهودهء خود سروده است . در ذيل نه مثنوى ازو ياد مىكنيم كه غير از نخستين باقى از ثمانيهء اوست ، شرح آن مثنويها چنين است : الف : قران السعدين ، مثنوىييست ببحر سريع كه در مطاوى ابيات مثنوى چندين غزل باوزان مختلف آمده است و از عناوين فصول و ابواب آن هم قصيده‌يى از متفرعات بحر رمل مثمّن بدست مىآيد . اين مثنوى را شاعر در شش ماه از سال 688

--> ( 1 ) - بهارستان سخن ص 322 . ( 2 ) - نيز رجوع كنيد به توجيه شبلى نعمان ، شعر العجم ج 2 ص 100 .