ذبيح الله صفا
1275
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى )
تبحّر و دقّت نوشته و در همهء ابواب چنان كه بايد از عهدهء كار دشوار خود برآمده و مطالب غامض علمى را با انشائى درست و متقن بصراحت و روشنى ادا كرده است . انشاء علّامهء آملى درين كتاب بشيوهء عمومى منشآت علماى علوم معقول در قرن هفتم و هشتم است يعنى اصطلاحات و تعبيرات و نحوهء توضيح مطالب در آن به همان صورتيست كه در كتب علمى زمان كه به عربى نوشته مىشده است ملاحظه مىشود ، همان شيوهيى كه در آثار خواجه نصير الدين طوسى و علّامه قطب الدين شيرازى هم مىبينيم . تأليف اين كتاب را مؤلف بسال 736 هجرى آغاز نموده و بعد از سال 742 آن را بنام شاه شيخ ابو اسحق اينجو بانجام برده و در قسمت تاريخ آن ذيل وقايع را تا مرگ سلطان ابو سعيد بسال 736 امتداد داده است . نفائس الفنون متضمن بحث در هفتاد و پنج علم از علوم اوائل و هشتاد و پنج علم از علوم عهد اسلامى است و تاكنون سهبار طبع شده است . علّامهء آملى به فارسى و عربى شعر مىگفت و در مقدمهء نفائس الفنون بعضى از آنها را بمناسبت آورده . در همين مقدمه بكيفيت تحصيل خود در انحاء و ارجاء بلاد اشاره كرده و با نثر منشيانهء بليغى كيفيّت توجّه خود را بتأليف نفائس الفنون « كه خلاصهء مطالب اولو الالباب و نقاوهء مآرب هر شيخ وشاب . . . » است « بوجهى كه مفيد خاص و عام و مطلوب طوايف انام باشد » شرح داده و گفته است كه اگرچه ميخواست آن را « بالقاب صاحبدولتى » مزيّن گرداند ليكن « در عرصه كسى نبود شايستهء آن » تا قرعهء اين فال بنام جمال الدين ابو اسحق بن محمود شاه « اينجو » زدند و او « نيز اين نوباوهء حديقهء فكرت را . . . وسيله ساخته متوجه بارگاه سلطنت پناه شد » و آن را بدان پادشاه دانش - دوست ادبپرور تقديم كرد . شمس الدين محمود پيش از شروع ببحث دربارهء اقسام علومى كه نام بردهايم مقدمهيى مشتمل بر سه فايده ترتيب داد « يكى بيان شرف علم ، دوم تقسيم علوم ، سيم در ترتيب كتاب » و آن « فايده » كه در تقسيم علوم است باآنكه بكوتاهى پرداخته شده