ذبيح الله صفا
1246
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى )
فراهم نموده چنان كه اولين مجلس آن مورّخ است بتاريخ شعبان سال 707 ه . و آخرين مجالس مربوطست بماههاى صفر و ربيع الاول و ربيع الآخر و رجب و شعبان سال 722 ه . و تاريخ ختم كتاب هم بيستم شعبان همين سال است چنان كه مؤلف خود در آخر آن گفته : چون بهفصد فزود بيست و دو سال * بيستم روز از مه شعبان از اشارات خواجه جمع آمد * اين بشارت دِهِ فتوحِ جنان شيخ ما چون محمّد آمد نام * حَسَن اندر ثناىِ او حَسّان و چون وفات خواجه نظام الدين اوليا در سال 725 ه . اتفاق افتاده پس فوائد الفؤاد ملفوظات او را تا اواخر عمرش شامل است . فوائد الفؤاد در پنج جلد و هرجلد منقسم است بر چند مجلس و هر مجلس دربارهء يك يا دو سه مسأله از مسائل مهم عرفانيست كه نظام اوليا در آنباره سخنانى گفت و براى توضيح سخنان خود اشاره بآيات و احاديثى كرد يا از مشايخ بزرگ و بعضى حكايات ديگر شواهدى بر زبان آورد . جلد اول سى و چهار مجلس دارد ، و جلد دوم سى و هشت ، و جلد سوم هفده ، و جلد چهارم شصت و هفت ، و جلد پنجم سى و دو . پس مجموع مجالس مجلدات پنجگانهء اين كتاب يكصد و هشتاد و هشت است . فوائد كتاب بسيار زياد و نظم مطالب و حسن سليقه در ترتيب و تبويب ملفوظات در آن شايان توجّهست . فوايد اين كتاب بيشتر در اشتمال آنست بر بسيارى از مباحث تصوّف و تأويل و توجيه آنها و توضيح اصطلاحات متداول ميان صوفيان با پختگى و كمالى كه در پايان قرن هفتم و اوايل قرن هشتم داشت ؛ و نيز چنان كه گفتيم اين كتاب مىتواند مأخذ خوبى براى مطالعه و تحقيق دربارهء احوال بسيارى از مشايخ بزرگ تصوّف و شعراء صوفيه و همچنين رجال و بزرگان ديگرى كه مخصوصا در قرن هفتم و هشتم مىزيستهاند و بالاخص بزرگان و رجال دو فرقهء سهرورديهء مولتان و چشتيهء دهلى باشد . انشاء كتاب فصيح و خالى از نقص و متضمّن زبانى گويا و روشن و روان است و بهترين هيأت زبان پارسى درى را بدان صورت كه در آغاز قرن هشتم در هند شايع