ذبيح الله صفا

971

تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى )

روبرو شد . نزديك سيصد بيت ازين اشعار عبارتست از : يك ترجيع‌بند و يك مثنوى كوتاه و تضمينات و قطعات و رباعيات . در تضمينات ، ابيات و قطعات و بيت الغزلها و بيت القصيده‌هاى معروف فارسى بطريق مطايبه و گاه از راه تمسخر و ريشخند زدن و باز نمودن رياكاريهاى گذشتگان و معاصران تضمين و عند اللزوم تحريف شده و گاه نيز باستقبال از آنها اشعار تازه‌يى همراه با مطايبه و هزل ابداع گرديده است و كار عبيد درين مورد شباهت بسيار بشيوهء سوزنى پيدا مىكند . در ميان اين اشعار گوناگون كه برشمرده‌ايم گاه عبيد از بيان كلمات ركيك مطلقا ابا و امتناعى نكرده و گويا درين مورد روش سعدى در خبيثات در وى تأثير داشته و او تحت نفوذ آن استاد و استاد مقدّم ديگر يعنى سوزنى و گروهى ديگر ازينگونه استادان استعمال كلمات مذكور را در آثار خود دور از عيب و خطا تشخيص داده است ؛ امّا در ميان همين اشعار ابيات و قطعاتى كه متضمّن شوخيهاى لطيف و دور از كلمات ركيك باشد كم نيست و برخى از آنها در نهايت استادى و مهارت بنظم درآمده است . منظومهء موش و گربه در ميان اين مطايبات از همين قسم اخير يعنى ابيات دور از كلمات ركيك است و آن را بايد از بهترين منظومهاى انتقادى شمرد كه با لحنى كاملا طنز آميز و همراه با زبان مطايبه و بشيوهء قصّه‌پردازان شوخ‌طبع و با مهارتى عجيب ساخته شده است . « موش و گربه » قصيده‌ييست در نود بيت « 1 » ببحر خفيف در صفت گربه‌يى مزوّر از سرزمين كرمان و كيفيت رياكارى و تزوير او در جلب اعتماد موشان از راه توبه و انابه و آنگاه دريدن و خوردن آنها و پيش گرفتن رفتار درشتى كه منجرّ بجنگ سخت ميان موشان و گربگان در « بيابان فارس » شد و درين جنگ اگرچه در آغاز امر ظفر با موشان بود ليكن عاقبت گربگان پيروز شدند و موشان بيچاره را تار و مار كردند و تخت و تاج و خزانه و ايوان آنان را بباد تاراج دادند و از ميان بردند . تجزيه و تحليل اين قصيدهء سراسر طنز درين مختصر امكان ندارد ولى در بادى امر ذهن خواننده متوجه تمثيلى

--> ( 1 ) - باضافهء دو بيت الحاقى در آغاز و دو بيت الحاقى ديگر در پايان آن قصيده .