ذبيح الله صفا
896
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى )
بسرودن شعر بود و اميد موفقيت بزرگ و كسب شهرت فراوان درين راه داشت « 1 » و تا پايان حيات بخلق آثار مختلف خود در نظم و گاهى نثر سرگرم بود . مجموعهء ابياتش در حدود چهل و چهار هزار بيت است « 2 » و از جملهء شاعرانيست كه هم در حيات او ، علاوه بر مثنويهاى مدوّن و رائجش ، بجمعآورى ديوان وى نيز اقدام شد . اين اقدام در حيات شاعر بامر تاج الدين احمد بن محمد بن على عراقى انجام گرفت . تاج الدين احمد از وزراى مشهور و از ادب دوستان بزرگ روزگار خواجو بود كه چندگاهى ، در اواخر عهد ايلخانى ، وزارت حاكم كرمان ، قطب الدين نيكروز ، را برعهده داشت و سپس بوزارت امير مبارز الدين اشتغال جست و بعد از مدتى وزارت عاقبت بفرمان آن امير شديد البأس كشته شد . بفرمان اين وزير خواجو بجمعآورى و تدوين اشعار و منشآت خود ، بدستيارى جمعى از محرّران كه وزير بخدمتش گماشته بود ، پرداخت و يكى از اديبان عصر مقدمهيى بر آن نگاشت و چنين نوشت كه وزير « جمعى را از كتبه ملازم عتبهء شريف و مجاور سدهء منيفش فرمود تا چون كرام بررة فى صحف مكرّمة اين مجموعه را
--> ( 1 ) - در روضة الانوار ( چاپ تهران ص 43 - 44 ) در ذيل عنوان « حكايت فرشتهيى كه در صغرسن بخواب ديده بود » اين معنى آمده است . خوابگزارى كه خواجو بوى مراجعه كرده بود وى را بشهرت در شاعرى نويد داد و گفت : مِلك سخن آن تو خواهد شدن * عقل ثناخوان تو خواهد شدن تير حديث تو بجوزا رسد * نام بلندت به ثريا رسد ( 2 ) - بنابر محاسبهء زيرين عدد ابيات خواجو در ديوان و مثنويهايش 44170 است : 1 ) صنايع الكمال 10736 ؛ 2 ) بدايع الجمال 4340 ؛ 3 ) سامنامه 14500 يا اندكى كمتر ؛ 4 ) هماى و همايون 4407 ؛ 5 ) گل و نوروز 5302 ؛ 6 ) روضة الانوار 2024 ؛ 7 ) كمالنامه 1849 ؛ 8 ) گهرنامه 1022 . پيداست كه اين عدد 44170 بيت بنابر اختلاف نسخ آثار خواجو گاهى بمراتب از آنچه بود و هست كمتر مىشود ليكن آنچه خواجو گفت از آنكه گفتهايم چندان كمتر نبوده است .