ذبيح الله صفا

693

تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى )

دستور الخواقين شرف الدوله و الدين ملجاء الضعفاء و المساكين مربى الفضلا محمد الكاتب ادام اللّه ايامه مشتمل بر جد و هزل تا چون بمطالعه مشرف شود امانى بنده محصول و موصول گردد . » لحن سراج قمرى در اشعار جدّى او با آنچه در هزلياتش مىبينيم تفاوت دارد . سخن او در جدّ جدّيست و لهجهء استادان بزرگ شعر خراسان را به ياد مىآورد و در قصايد و قطعات و رباعيات و مثنوياتى كه به قصد هزل ساخته لحنى ساده و گفتارى شيرين و متناسب با شوخى و بذله‌گويى خود اتخاذ مىكند . مثنويهاى او كه در ذيل عنوان كارنامه جمع شده به چند بحر سريع و وزن حديقه و ليلى و مجنون است و از آنها مىتوان بروابط سراج قمرى با بسيارى از همعهدانش از وزيران و دانشمندان و شاعران و رجال دربارها پى برد . نسخه‌يى از ديوان سراج قمرى كه ملاحظه شد متجاوز از سيزده هزار بيت از قصيده و تركيب و ترجيع و مقطعات و غزليات و رباعيات و مسمّطات و مثنويات دارد كه همهء آنها منتخب و استادانه است چه در جدّ و چه در هزل . در جزو قصايد او علاوه بر مدايح به توحيد و تحقيق و موعظه نيز بازمىخوريم . قسمتى از ديوان سراج قمرى متضمّن خمريّات يعنى اشعاريست كه دربارهء مى و ميگسارى ساخته است . علاقه و توجه سراج بمى و ميخوارگى از بيشتر اشعارش هويداست . در بسيارى از موارد و على الخصوص در بعضى از قطعات خود از ممدوحان و رجال عهد تقاضاى شراب كرده و در موارد مختلفى از خمرياتش بتمادى شرابخوارگى خود و سرزنشى كه ازين باب مىشنيد اعتراف نموده است . خمريات او متضمّن قصايد در مدح و مقطعات و غزلهاى مستانه است . از اشعار اوست : اى بازپس فتاده‌تر از جملهء جهان * هين راه پيش گير كه رفتند همرهان از راه بازماندهء بىنور و خاكسار * چون آتشى كه بازبماند ز كاروان امروز راه راست نيارى شدن دلير * فردا رهِ صراط سپردن كجا توان