نيز هست ، بوجود آمد و هم از روزگار شاعر بعنوان بهترين و كاملترين منظومهء عرفانى و حكمى شناخته شد و از آن پس انيس عارفان و جليس صاحبدلان گرديد و در نزد همه فارسىزبانان و پارسىخوانان عالم و در همهء ادوار ، با وجود عنادى كه از عهد صفويه ببعد تا چندگاهى نسبت به آن ورزيده مىشد ، مورد احترام و تعظيم قرار گرفت و به همين سبب نسخه‌ها از آن ترتيب يافت و تلخيص‌هايى از آن فراهم آمد و شروحى متعدد تا روزگار ما بر آن نگاشته شد كه آخرين آنها را استاد فقيدم بديع الزمان فروزانفر تغمّده اللّه بغفرانه آغاز كرده و هنوز سه مجلّد آن را بپايان نابرده در ارديبهشت ماه سال 1349 هجرى از جهان فانى بدار باقى ارتحال جست . روان روشنش بانوار قدّوسى ملكوتى پوشيده باد . همچنانكه گفته‌ايم مثنوى از شش دفتر پديد مىآيد . دفتر نخستين بنابر آنچه از قول افلاكى برمىآيد دو سال پيش از 662 آغاز شد ، در آن وقت مولوى 18 بيت اول كتاب را سروده بود و چون حسام الدّين نظم منظومه‌يى را در برابر الهىنامه ( حديقة الحقيقة ) سنائى و منطق الطير و مصيبت‌نامهء عطّار از مولوى خواستار شد او دنبال همان ابيات را گرفت و پيش رفت و از اين راه دفتر اول مثنوى پديد آمد . در اوّل دفتر دوم تاريخ آغاز اين دفتر را همچنانكه ديده‌ايم سال 662 مىگويد : مطلع تاريخ اين سودا و سود * سال هجرت ششصد و شصت و دو بود عدد ابيات دفتر اول در نسخ مختلف از 4000 تا 4500 بيت يا اندكى بيشتر است . دفتر دوم مثنوى در نسخه‌هاى آن از حدود 3800 تا 4100 بيت يا كمى زيادتر دارد و دفتر سوم از 4800 تا 5200 بيت يا بيشتر و دفتر چهارم از 3850 تا 4100 بيت يا زائد بر آن و دفتر پنجم از حدود 4200 تا حدود 4500 بيت يا افزونتر و دفتر ششم كه ظاهرا بسال 666 پايان يافته از 4900 تا 5300 بيت يا بيشتر از آن دارد . مجموع ابيات مثنوى در نسخه‌هاى مختلف آن از بيست و شش يا بيست و هفت هزار بيت تا 32000 بيت است و معلومست كه ابيات الحاقى كه بعد از مولوى در آن راه جسته اين اختلاف