متعدد نوشتند . از جملهء شروحى كه بر كتاب الايضاح نوشته شد شرح جمال الدين محمد ابن محمد آقسرايى است كه پيش از سال 800 درگذشت و شرحى ديگر كه علاء الدين على بن عمر الاسود ( م 800 ) بر آن نوشت و شرحى كه حيدر بن محمد خوافى ( يا شيرازى ) ( م 820 ) بر آن نگاشت و شروح ديگرى كه در قرن نهم بر آن ترتيب يافت « 1 » . كتاب تلخيص المفتاح همچنانكه گفته‌ام بسبب حسن تنسيق و اشتمال بر ابواب علم معانى و بيان و بديع و نظمى كه در تأليف و تدوين آن به كار رفته بود به زودى از كتب معتبر و مهم درسى شد و مدرّسان و طالبان علوم ادبى بدان اقبال و توجهى خاص كردند و شرحها و حواشى متعدد بر آن نوشته شد كه از جملهء آنهاست شرح فاضل خلخالى ( محمد بن مظفر متوفى بسال 745 ) بنام « مفتاح تلخيص المفتاح » كه بادعاى مؤلف گويا قديمترين شرحى است كه بر تلخيص نوشته شده است . از جملهء شروحى كه بعد از آن بر تلخيص نگاشتند شرح شمس الدين زوزنى ( محمد بن عثمان بن محمد متوفى بسال 792 ) است . مهمترين شرح تلخيص المفتاح كتاب مشهور « مطوّل » است از سعد الدين تفتازانى ( مسعود بن فخر الدين عمر 712 - 792 ) . تفتازانى از كبار علماى قرن هشتم است كه در علوم و فنون مختلف دست داشت و در همهء آنها سرآمد اقران بود . وى در تفتازان از بلاد خراسان ولادت يافت و مدتى در سرخس سكونت گزيد و سپس بفرمان تيمور بسمرقند رفت و همانجا درگذشت و در سرخس دفن شد . از آثار مهمش تهذيب المنطق ، مقاصد الطالبين در كلام ، شرح مقاصد الطالبين ، ارشاد الهادى در نحو ، شرح عقائد نسفى ، حاشيه بر شرح عضد دربارهء مختصر ابن حاجب در اصول ، شرح تصريف العزّى ، شرح شمسيه در منطق ، حاشيه بر كشاف و چندين كتاب ديگر است . نخستين اثرش شرح تصريف است كه در شانزده سالگى تأليف نمود و همواره از كتب

--> ( 1 ) - مفتاح السعاده ج 1 ص 168 - 169