صرف است ؛ ديگر حاشيه بر كتاب مطوّل ، و دو رسالهء كبرى و صغرى به فارسى در علم منطق و شرح بر مفتاح العلوم ( قسمت بلاغت ) و حاشيه بر كشاف و رسالهء تعريفات العلوم و بسيارى رسالات و شروح و حواشى ديگر كه بنابر رسم زمان بر كتابهاى معروف درسى در علوم مختلف شرعى و عقلى و ادبى نوشت . ابن هشام نحوى بزرگ قرن هشتم با آنكه از علماى ايران نيست ، ليكن چون تأثير وى از قرن هشتم ببعد در ميان عالمان صرف و نحو ايران بسيار زيادست ، اينجا ياد كرده مىشود . جمال الدين ابو محمد عبد اللّه بن يوسف معروف به « ابن هشام » در سال 708 در مصر بزاد و در سال 762 درگذشت . وى تأليفات متعدد دارد و از آن جمله است كتاب معروف « مغنى اللبيب عن كتب الاعاريب » و « عمدة الطالب فى تحقيق تصريف ابن الحاجب » و « رفع الخصاصة عن قرّاء الخلاصة » و « الجامع الصغير » و « الجامع الكبير » و « نزهة الطرف فى علم الصرف » و « موقد الاذهان » و غيره « 1 » . كتاب مغنى اللبيب در هشت باب بروشى تازه در نحو تدوين شده و تا دورهء ما از كتب عالى درسى در نحو عربى شمرده شده است و به همين سبب شرحها و حاشيه‌هاى متعد بر آن نوشتند و تلخيصهايى از آن ترتيب دادند « 2 » . علوم بلاغت و شعر و انشاء در علوم بلاغى هم قرن هفتم و هشتم دورهء تدوين كتب درسى از راه تلخيص كتب پيشينيان و نوشتن شرح‌ها و حاشيه‌ها بر اصل آن كتب يا تلخيصهاى آنهاست و پيداست كه درين ميان بعضى تأليفات تازه نيز ايجاد شد و در همان حال كتابهايى به فارسى در علوم بلاغى و فنون شعر و فن انشاء هم تأليف گرديد و بر سرمايهء ادب فارسى افزوده شد . درين دوره بنابر رسمى كه در ساير علوم نيز معمول بود منظومه‌هايى در علوم بلاغى سروده شده است . مبداء بزرگ فعاليت علماى اين عهد در علوم بلاغى « مفتاح العلوم » سكّاكى

--> ( 1 ) - الاعلام زركلى ج 4 ص 291 ؛ مفتاح السعادة ج 1 ص 159 ( 2 ) - كشف الظنون ستونهاى 1752 - 1754