ذبيح الله صفا
213
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى )
تأليف احمد بن حسين الكاتب آمده و از آن جمله است مدرسهيى كه اتابك عز الدين ( م 604 ) بنا كرد و خود در آنجا به خاك سپرده شد ( ص 74 ) ، و مدرسهيى كه كيكاوس پسر اتابك عز الدين در ميانهء شهر ساخت و پس از مرگ ( بسال 610 ) همانجا مدفون شد ( ص 74 - 75 ) ، و مدرسهيى كه برادر اين كيكاوس يعنى ابو منصور اسفهسالار ( م 426 ) ساخت و بقعهيى براى خود در آن ترتيب داد ( ص 75 و 78 ) ، و مدرسه و مسجدى كه غلام قطب الدين ابو منصور اسفهسالار موسوم به آقسنقر ساخت ( ص 76 ) و مدرسهيى كه محمود بن قطب الدين منصور ايجاد كرد و چون ناتمام ماند زنش « صفوة - الدين ياقوت تركان » بناى آن را بپايان رسانيد و به « صفوتيه » مشهور شد ( ص 78 ) ، و مدرسهيى كه شاه يحيى از اخلاف امير مبارز الدين محمد بن مظفر نزديك خانقاه امير مبارز الدين بنام مدرسهء « نصرتيه » ساخت ( ص 94 ) ، و مدرسهيى كه عمهء شاه يحيى نزديك مزار شيخ الاسلام تقى الدين دادا از مشايخ صوفيه ( م 700 ) بنا كرد ، و مدرسهيى كه سيد ركن الدين وزير شاه يحيى در ميان شهر پديد آورد ( ص 95 ) ، و مدرسهء « ركنيه » كه ركن الدين محمد بن نظام الحسينى ( م 732 ) از معاريف يزد در قرن هشتم و قاضى آن شهر از دست سلطان ابو سعيد بهادر خان ، بنا كرد . مدرسهء ركنيه از مدارس خوب زمان و از باب برج معروف به « رصد وقت ساعت » حقا قابل توجه بود . برابر درگاه آن مدرسه دو منار بر دو گوشهء ايوان ساخته و بر يك مناره مرغى از مس تعبيه كرده بودند كه از هر سوى كه آفتاب روى مىآورد آن مرغ رو بدان مىداشت و بر منارهء ديگر مرغى هنگام پنج نوبت برمىآمد . در ميان رصد چرخى چوبين و منقش تعبيه شده و بسيصد و شصت قسمت ( نشانهء سيصد و شصت درجه ) منقسم گرديده بود و هر روز كه آفتاب برمىآمد در يكى از آن قسمتها بحروف ابجد نموده مىشد . بر چهار گوشهء چرخ چهار دايره رسم كرده و در هر دايره سىخانه كشيده و نام ماههاى تركى و رومى و جلالى را در آن نوشته بودند و هر روز كه مىگذشت يك خانه از آن دايره سياه مىگشت . براى تعيين ساعات روز نيز