همهء خلق باشد ظاهر شود و چون بعد از پيغمبر شخصى فاضلتر از على نبود و بعد ازو اولاد او ، حق تعالى به صورت ايشان ظاهر شد و به زبان ايشان سخن گفت « 1 » . صوفيه رواج تصوف صوفيه در قرن هفتم و هشتم قوّتى بسيار داشتند و تصوّف توسعه و رواجى روزافزون مىپذيرفت . تحوّلات اجتماعى سختى كه مخصوصا از آغاز قرن ششم ببعد در ايران حاصل كرديده بود ، و پايه‌دار شدن اعتقادات مذهبى ، توجّه بمشايخ صوفيه و راسخ گرديدن اعتقاد مردم را نسبت بمقامات عرفانى و بخانقاه و خانقاهيان سبب شد . هنگامى كه مغول بايران حمله كرد كمتر شهر و ديارى در ايران از دسته‌هاى صوفيان خالى بود و شمارهء خانقاهها و باشيدنگاههاى سالكان و اهل مجاهدت و رياضت حساب و شمارى نداشت . ليكن همچنانكه در مجلّد دوم اين كتاب نوشته‌ايم « 2 » در اواخر قرن ششم و اوايل قرن هفتم دو مكتب بزرگ در عرفان وجود داشت كه بهريك از آنها عدّه‌يى از شيوخ بزرگ نسبت داشتند ، نخست سلسلهء كبرويّه در مشرق و دوم سلسلهء سهرورديه در مغرب . رؤسا و منسوبان و پيروان اين دو سلسلهء بزرگ در اواخر قرن ششم و اوايل قرن هفتم و بعضى تا قسمت زيادى از قرن هشتم در ايران شهرت داشته و در تصوّف ايرانى بشدّت مؤثّر بوده‌اند چنان كه اصولا نام عدّه‌يى از آنان را بايد در شمار بزرگان تصوّف در دو قرن هفتم و هشتم آورد . با همهء كشتارها و نهبها و غارتها و ويرانى و نابسامانى كه بر اثر حملهء تركان و مغولان در ايران قرن هفتم رخ داد ، تصوّف ايرانى به نحوى كه در اواخر قرن ششم و اوايل قرن هفتم رايج بود ، از رواج نيفتاده و قوّت خود را از دست نداده بود . البتّه تصوّر آنكه حملهء مغول وسيلهء تقويت تصوّف يا ترويج آن در ايران شده باشد ، خطاست ؛ زيرا

--> ( 1 ) - نفايس الفنون ، ج 2 تهران 1379 قمرى ص 280 ( 2 ) - تاريخ ادبيات در ايران ، ج 2 ص 220 - 221