سودمند ، و دورى جستن و پرهيز كردن از هر چيز زيانمند ، از اموريست كه پيامبران راستين به آن فرمان داده‌اند . آنچه مسلم است منبع اصلى الهام فلسفى كندى ، ارسطو است و با اينكه تصور يك جهان قديم ، و زمان و حركت نامتناهى را رد مىكند و به اين ترتيب به تفكّر متافيزيكى نزديك مىشود . با اين‌حال گفته‌هاى ارسطو را در باب حقيقت كلّى جوهرها ، و وجود ، مورد مطالعه قرار مىدهد و از كتاب ما بعد الطّبيعه او بهره مىگيرد و با اين تلاشها ، در نيمه اول قرن سوم بذر تفكرات فلسفى را در دماغ پژوهندگان و اهل تحقيق مىافشاند . » « 1 » دفاع كندى از فلسفه - كندى در رساله‌اى كه براى معتصم باللّه نوشته ، به بيان حقيقت فلسفه و وجوب تعليم و تعلّم آن اهتمام ورزيده است . به‌نظر او : « اگر فلسفه علم به حقايق اشياء باشد ، ميان فلسفه و دين اختلافى نيست . . . آنچه پيامبران آورده‌اند عبارت است از اقرار به خدا و به‌كار بستن فضايل و اعراض از رذايل ، بدين طريق كندى ميان دين و فلسفه توافقى ايجاد مىكند . . . بايد از تمجيد حقيقت و تحصيل آن از هرجا كه باشد ، شرم نداشته باشيم ، هرچند از جانب ملتهاى مخالف ما آمده باشد ، خوار شمردن حقيقت و كوچك انگاشتن آورندهء آن شايسته نيست ، به‌نظر كندى هركس كه فلسفه را انكار كند ، حقيقت را انكار كرده و از اين‌رو كافر است . . . گاه شود كه ميان تعليمات فلسفه و آيات قرآن تناقضى مشهود مىگردد ، اين تناقض ، پاره‌اى را به مخالفت با فلسفه واداشته است . كندى حل اين مشكل را در تأويل آيات يافته است . . . متفكر مىتواند از منطوق بعضى آيات ، معانى مجازى آنها را از راه تأويل دريابد به شرط آنكه از خرد و دين بهره‌مند باشد . وى در يكى از رسالات خود ، سجود و طاعت را به معنى اظهار عظمت ذات بارى و تسليم به امر او تفسير كرده است . . . در نظر كندى فراگرفتن فلسفه واجب است ، روش كندى روش منطقى و رياضى است او به ترتيب و تبويب اهميّت بسيار مىدهد . » « 2 » فارابى همچنانكه ميان افلاطون و ارسطو وفق داد « ميان دين اسلام و فلسفهء يونان سازشى برقرار كرد و صريحا گفت : دين محمّدى با حكمت يونانى متناقض نيست ، هرچند برخى اختلافات و تناقضات ديده شود ، ولى اينها همه در ظاهر است و بهتر است براى رفع اين تناقضات به تأويلات فلسفى بپردازيم و حقيقت مجرد را از ميان اين رموز و

--> ( 1 ) . نگاه كنيد به قفطى اخبار العلماء باخبار الحكما ، ( قاهره مطبعه سعادة ، ص 241 و فهرست ابن النّديم ترجمه رضا تجدّد ، ص 315 به نقل از مقاله كندى و فلسفه اولى كامران فانى در مجله نشر دانش ، ص 72 به بعد . ( 2 ) . حنا الفاخورى - خليل البحر ، تاريخ فلسفه در جهان اسلامى ، ترجمهء آيتى ، ص 379 د 380 .