يارى از كسى دچار شده‌ام كه از تمام مردم بيشتر مرتكب قتل شده و من از او بيشتر از هركسى تنفر دارم . به‌علاوه معتزله مىگفتند كه ابو عيسى چون مانوى بوده قتل هيچ‌چيز و تلف كردن موجودات حيّه را جايز نمىشمرده است . . . از مؤلفات وراق از همه مشهورتر كتاب مقالات اوست ، كه تاريخ ملل و نحل و شرح آراء و عقايد فرق مختلفه بوده و اين كتاب ورّاق ، از معتبرترين و مشهورترين كتب قديمه در اين خصوص محسوب مىشده است . » « 1 » ابو على جبائى مىنويسد كه : خليفه ، ابن راوندى و بو عيسى ورّاق را فراخواند ، ابن راوندى بگريخت ولى ابو عيسى وراق گرفتار آمد و در زندان ، بمرد . ( الفرق بين الفرق ، ص 424 ) . صالح بن عبد القدوس - ديگر از ملحدين بنام صالح ابن عبد القدوس ، از اهل بصره و از منتسبين به مانويّت و ثنويّت است . گويند وى از ياران ابن ابى العوجاء و حماد عجرد و بشار ابن برد بود و مانند آنها به زندقه و الحاد گرايش داشت و با ابو الهذيل علّاف مناظرات داشت ، و عاقبت مهدى خليفه ، او را به اتهام زندقه كشت و بر جسر « 2 » بغداد بر دار زد ، در باب قتل او قول ديگر آن است كه مهدى او را به سبب قطعه‌اى كه در آن به پيغمبر در باب تزويج با زن زيد ، تعريض و ملامت كرده بود به قتل آورد و بر جسر بغداد مصلوب نمود ، صالح مردى اديب و شاعرى باقريحه بود . » « 3 » ابو حفص حداد نيشابورى ( وفات در 265 ) از كسانى است كه مثل ابن الرّاوندى و ابو عيسى وراق به زندقه متهم بود . و معتزله او را هم مثل دو نفر ديگر به شيعه بسته و از شيوخ اين طايفه دانسته‌اند در صورتى كه شيعه ، او را به هيچ‌وجه از خود نمىدانسته است . » « 4 » در پيرامون اتهام زندقه - در دوران بعد از اسلام ، ممكن بود كه علل و عوامل گوناگونى سبب شود كه گردانندگان حكومت ، يا عامهء مردم ، فرد يا افرادى را كافر و يا زنديق بخوانند ، به قول دكتر زرين‌كوب « نه فقط مشرك و گبر و يهود و ترسا ، همه به يك چوب رانده شده‌اند ، بلكه داغ كفر ، مثل لعن ابليس به پيشانى بعضى از مسلمانان نيز خورده است . . . اما باز كفر ، درجات دارد ، كفر انكار آن است كه انسان نه خدا را بشناسد

--> ( 1 ) . عباس اقبال ، خاندان نوبختى ، ص 84 به بعد . ( 2 ) . يعنى پل . ( 3 ) . دايرة المعارف فارسى ، ج 2 ، ص 1551 . ( 4 ) . خاندان نوبختى ، پيشين ، ص 83 .