زندگى و فعّاليت معنوى و آثار آنها ، بايد براى روشن كردن سير تفكر فلسفى به معنايى كه ذكر شد مورد مطالعه قرار گيرد ، عبارتند از ، ابن مقفّع ، و اصل بن عطا ، جهم بن صفوان ، ابو نصر فارابى ، زكرياى رازى ، ايرانشهرى ، ابو ريحان بيرونى ، ابو سليمان منطقى سجستانى گروه اخوان الصّفا ، ابو على سينا ، بهمنيار ، ابو على مسكويه ، ناصر خسرو ، عمر خيام ، عين القضاة همدانى ، عراقى ، شهاب الدين سهروردى ، شهرستانى ، سنائى ، فريد الدين عطار ، فخر رازى ، جلال الدين مولوى ، مصلح الدين سعدى ، نصير الدين طوسى ، افضل الدين كاشانى ، سعد الدين تفتازانى ، شمس الدّين حافظ ، قطب الدين شيرازى ، محمد شبسترى ، جلال الدين دوانى ، غياث الدين منصور دشتكى ، ميرفندرسكى ، ميرداماد ، صدر الدين شيرازى ، عبد الرزاق لاهيجى ، ملا هادى سبزوارى ، ميرزا ابو الحسن جلوه ، ميرزا فتحعلى آخوندزاده ، ميرزا آقا خان كرمانى ، ميرزا ملكم خان ، عبد الرحيم طالبوف ، كسروى و دكتر تقى ارانى و عده‌يى ديگر . . . برخى از نامبردگان پيرو مكتب مشااند با گرايش كمى به فلسفهء افلاطونى ( مانند فارابى و ابن سينا و بهمنيار ) ، برخى پيرو مكتب اشراقند ( مانند سهروردى ، عين القضاة ، عطّار ، مولوى ، شبسترى ) ، برخى جزء جريان تفكر مادى ، شكاكيّت و آزادانديشند مانند ( رازى ، ايرانشهرى ، بيرونى ، خيام و حافظ ) برخى بيشتر متكلّمند ، مانند غزالى ، فخر رازى ، تفتازانى ، شهرستانى ، برخى بيشتر به حكمت عملى پرداخته‌اند ( مانند ابو على مسكويه ، سعدى ) ، برخى دست به سازگار كردن كلام و فلسفه ( مانند خواجه نصير ) يا عرفان و فلسفه ( مانند ملّا صدرا ) زده‌اند . اهميت اين افراد نيز از حيث نوآورى و خلّاقيت و قدرت تأثير ، يكسان نيست . مكاتب فلسفى در جريان تظاهر سير تفكر فلسفى در هزاره پس از تسلط عرب و اسلام ، درواقع نبرد پرشورى بين روندهاى فلسفى ، ماهيتا مختلف و متضاد ، بين ماترياليسم و ايدآليسم بين آته‌ئيسم و مذهب ، بين طرز تفكر متافيزيك و شيوه تفكر ديالكتيك ، بين راسيوناليسم و ايراسيوناليسم جريان داشته است ، جاى كمترين ترديد نيست كه نه تنها ، دهريان و طباعيان و اصحاب هيولى كه بنا به شهادت جمعى كثير از مؤلفين مانند جاحظ ، بصرى ، ابو العلاء معرّى و غزالى و سمعانى و شهرستانى و ناصر خسرو و ابن جوزى بغدادى و عده‌اى ديگر داراى عقايد مادى بوده‌اند بلكه عناصر تفكر مادى در مكتب مشائيون ايرانى ، به‌ويژه ابو على سينا و دراتميستيك معتزله نيز فراوان است و اصولا از فلسفه و منطق يونان و ضرورت استناد به براهين عقلى و