مرتضى راوندى
440
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي )
و خدمت به اسلام را امروز منحصر در اين مىبينم كه همه مسلمانان را به اين علم هدايت ، بخوانم . . . » با اين انديشه بساط انجمن اتحاد اسلامى را با شركت جمعى از ايرانيان و رجال شيعه و ترك برپا كرد و مردم مختلفى را از هندى و تازى و مصرى و بلخى و سودانى به دور خود گرد آورد . از ايرانيان ، ميرزا آقا خان ، شيخ احمد روحى ، و برادرش افضل الملك ، شيخ الرئيس ابو الحسن ميرزاى قاجار و ميرزا حسنخان خبير الملك ، در زمرهء اعضاى آن انجمن بودند . دولت ايران از اول ، با آمدن سيد به عثمانى خشنود نبود ، و از فعاليّتهاى او برآشفت . شاه تلگرافى به اين مضمون به سلطان عثمانى كرد : « ما ادّعاى دوستى و يك جهتى در عالم اسلاميت مىكنيم ، سيد جمال الدين را كه با من اينقدر دشمن است ، شما چرا محترما آوردهايد و نگاهدارى مىكنيد ؟ » عبد الحميد از سيد خواست ، كه به سفارت ايران برود و بگويد « ظلمهايى كه به من از دولت ايران رفته ، عفو مىكنم . » سيد قبول نكرد و گفت در لندن علاء السلطنه مكرر عفو ، از من طلبيد ، قبول نكردم ، حال چگونه خودم به سفارت خواهم رفت و ترضيه داد . واقعبينى ميرزا آقا خان « وجههء ميرزا آقا خان ، از نامهيى كه به ملكم نوشته آشكار مىشود از سيد خيلى واقعبينتر است ، و اين اندازه اعتقاد دارد كه « بودن جناب شيخ ، در اسلامبول ، و لو به مأموريتى ، مروّج آدميت و شكننده پشت جانوران متعدى است ، و دماغ همه ، به خاك ماليده مىشود . » اما نه به اتحاد اسلامى اعتقادى داشت و نه سرسختى سيد را ، در برابر عبد الحميد و دشمنى علنى عليه شاه را ، خردمندانه مىدانست ، مصلحت را در آن مىديد كه توصيهء سلطان را در رفتن به سفارت بپذيرد . ميرزا آقا خان از همان مرحلهء نخست انديشناك است و به ملكم مىنويسد : « انشاء الله عاقبت امر بخير باشد ، قدرى نصيحت به جناب شيخ بنويسيد ، كه فى الجمله از عالم لاهوتى ، تنزل به ناسوت نمايد ، و اوامر سلطانى را ، زود بپذيرد و پايهء سخنان را خيلى پايين بگيرند . . . بنده هرچه اصرار و التماس كردم اينقدر سخن را بلند برنداريد و تسليم بشويد ، قبول نكردند شايد از سركار بپذيرند . » و نيز از اين عبارت كه چندين ماه بعد مىنويسد « جناب شيخ هم ، خيلى عاقلتر و آزمودهتر شدهاند و مردم بىمعنى و اراذل را از دور خود راندهاند » معلوم است كه رويهء سيد را در جمع كردن عناصرى ناشناس و بىمقدار به دور خود نمىپسنديد . بارى سيّد در اسلامبول مستقر گرديد و به كار پرداخت . . . بساط انجمن اتحاد اسلامى ، در آغاز رونق داشت ، به گفتهء يكى از اعضاى آن قريب چهارصد نامه به علماى همه كشورهاى اسلامى فرستاده شد . و قريب دويست