مرتضى راوندى

431

تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي )

حكمت نظرى ، هشت بهشت ، عقايد شيخيّه و بابيه ، انشاء الله ما شاء الله ، رسالهء عمران خوزستان ، ترجمهء تلماك اثر فنلون ، ترجمهء عهدنامهء مالك اشتر و مقالات - علاوه بر اين آثار ، مجموعه رساله‌هاى خصوصى ميرزا آقا خان از نوشته‌هاى بسيار باارزش اوست . . . » از ميان آثارى كه نام برديم رضوان كتابى است ادبى به تقليد گلستان سعدى كه در 25 سالگى در كرمان نوشته است . ريحان كه نام كامل آن « كتاب ريحان بوستان‌افروز بر طرز و ترتيب ادبيات فرنگستان امروز » كه آخرين اثر ميرزا آقا خان است و فقط 20 صفحهء آن را نوشته و ناتمام مانده است . نامه باستان ، اثرى است منظوم به بحر متقارب به سبك و تقليد فردوسى طوسى . آيينه اسكندرى يا تاريخ ايران باستان « . . . اولين تاريخ جديد علمى ايران باستان است به قلم يك مورخ ايرانى كه مبتنى بر مطالعات خود و تحقيقات دانشمندان اروپا نگاشته شده است . . . به ميرزا ملكم خان مىنويسد : براى برانداختن بنيان اين درخت خبيث ظلم ، چنين تاريخى لازم است ، و هم براى احياى قوهء مليّت در طبايع اهالى ايران . از جلد دوم اين كتاب كه از اسلام تا سلجوقيان است ، اطلاعى در دست نيست . در اين كتاب به قرارى كه به ملكم نوشته ، مؤلف سعى كرده است كه علل و اسباب ترقى و تنزل دولتها را شرح بدهد . به‌نظر ميرزا آقا خان « . . . امروز براى ايران ، چنين تاريخى لازم است اگرچه از براى نويسنده آن خطر جان است ولى بنده جان خود را در اين راه مىگذارم . » سه مكتوب و صد خطابه : دو رسالهء انتقادى است كه بنيادهاى اجتماعى و سياسى و فرهنگى ايران را با توجه به سير تاريخ ، مطالعه كرده است . . . صد خطابه را مىتوان به عنوان جلد دوم سه مكتوب ميرزا آقا خان شمرد . . . مطلب اين رساله ، وسط خطابهء چهل و دوم قطع گرديده است . . . هفتاد و دو ملت : اين رساله مقدمه‌ايست بر كتاب مفصل حكمت نظرى كه جلد دوم آن در حكمت عملى ، موسوم است به هشت بهشت . . . رسالهء 72 ملت را بر پايه مقاله قهوه‌خانهء سورات به قلم نويسندهء فرانسوى « برناردن دوسن پير » ، از معاصران و پيروان روسو پرداخته است ، . . . موضوع آن گفتگويى است ميان پيروان كيشهاى مختلف در قهوه‌خانهء بندر سورات در هندوستان . . . جوهر كلامش يگانگى همهء اديان است ، و تخطئهء ستيزگيهاى مذهبى ، و غايت آن دعوت جهانيان است بر مدارا و شكيبايى ، مطالب عمده‌يى