از مترقىترين افكار ميرزا فتحعلى آخوندزاده ، اعتقاد او به آزادى زنان و الغاى تعدد زوجات و ايجاد مساوات كامل زن و مرد در همهء حقوق اجتماعى است . از اين نظر نيز پيشرو انديشه‌گران دنياى اسلامى بشمار مىرود . . . » « 1 » وى با طرح مسأله « مساوات ماليه » و توضيح و توصيف آن ، نشان مىدهد كه كمابيش با سوسياليسم علمى و مساوات اقتصادى و مالى نيز آشنا بوده است . دعوت به اتحاد و مبارزه ميرزا فتحعلى براى نجات ايران از گرداب بدبختى ، يگانه راه اساسى را رستاخيز ملى و جنبش خلق مىداند و معتقد است كه اگر ملت ايران يك‌دل و يك جهت به مبارزه با ظلم و استبداد برخيزد پيروز خواهد شد . در مكتوبات كمال الدّوله ، صفحه 60 و 61 ، مىنويسد : « اى اهل ايران ، اگر تو از نشئه آزادى و حقوق انسانيت خبردار بودى به اين‌گونه عبوديّت و به اين‌گونه ذلّت متحمل نمىگشتى . طالب علم شده ، دست اتحاد به‌هم داده و مجمعها ، بنامى نمودى . . . تو در عدد و استطاعت به مراتب از « ديسپوت » ( يعنى سلطان مستبد ) و عمّالش زيادترى . براى تو فقط يكدلى و يكجهتى لازم است ، اگر اين حالت يعنى اتفاق براى تو ميسّر مىشد براى خود فكرى مىكردى و خود را از عقايد پوچ و ظلم و استبداد نجات مىدادى . . . » ميرزا فتحعلى براساس فكر اتّفاق و لزوم همكارى مشترك مردم ، تأسيس جمعيّتهاى سياسى از جمله احزاب و اجتماعات مخفى را ضرورى مىداند . بايد دانست كه در آن اوان اكثر گردانندگان « فراموشخانه » در ايران ، حسن‌نيت داشتند و در راه مبارزه با ظلم و استبداد تلاش مىكردند ولى با گذشت زمان ، فراموسونهاى ايران از هدف اصلى منحرف گرديدند و منافع شخصى و تأمين سياست استعمارى اجانب را بر مصالح ملى و اجتماعى هموطنان ، ترجيح دادند . يكى از نظريّات علمى بسيار جالب فتحعلى آخوندزاده توجه به اين معنى است كه قانون اساسى مغرب‌زمين با تعاليم دين و شريعت محمدى سازگار است يا خير ، وى با دوست خود مستشار الدوله كه سعى مىكند در رساله يك كلمه بين اسلام و قوانين اساسى جديد هم‌آهنگى ايجاد كند هم‌عقيده نيست و بعضى از مقررات آن را مباين با مختصّات تمدن جديد مىداند . ناگفته نگذاريم كه امروز در ايران و بسيارى ديگر از ممالك اسلامى ، به نفع

--> ( 1 ) . همان كتاب ، ص 144 .