اشراق ، فلسفهء مشاء ، تصوف ، كلام ، منطق ، اصول ، علوم شرعى و غيره كتب جامع و روشنى تنظيم كنند تا نسل امروز و بعد ، كه بيش از پيش درك رسالات پيشينيان برايش دشوارتر مىگردد با شيوهء تفكّر قدما آشنا شود ، و از آن عناصرى را برگزيند و فيض گيرد . به‌تدريج مباحثى كه نمونه‌هايى از آن را ذكر كرديم جذّابيت خود را براى افكار كنجكاو ، به علت نازايى معنوى خود ، از دست داده و كالاهاى اروپايى با خود ، مفاهيم « ايدئولوژى » فلسفى و اجتماعى بورژوايى غرب را كه طرحها و پاسخهاى نوى را ، با خود داشت ، همراه آورد . در طليعهء اين جريان ، عده‌يى از روشنگران ايرانى كه نخستين نمايندگان تجدد هستند ، و با « متقدّمين » و يا شيوهء فكرى و حياتى سنتى مبارزه مىكردند ، به اين افكار گرايش يافتند . نبرد سنّت و تجدّد نبرد سنّت و تجدّد ، در اواسط حكومت ناصر الدينشاه به اوج خود رسيد ، اين پادشاه قاجار ، با راهنمايى صدور و امراى خود كوشيد برخى آثار تجدد و اروپاييگرى را در چهارچوب فئوداليسم استبدادى شرقى ، تحقق بخشد ، تا بتواند جلو مطالبات روزافزون متجددين و آزاديخواهان و انجمنهاى سرى ( فراموشخانه ، مجمع آدميت و غيره ) را بگيرد ، و يا به ديگر سخن ، انقلاب بورژوايى را در مجراى تحول آرام و دولتخواهانه‌يى سير دهد . تلاشهاى شاه قاجار در محيطى كه در آن تصادم منافع استعمارطلبان انگليسى و تزارى و تضادهاى درونى درباريان و اشرافيّت به حد اعلا رسيده بود به جايى نرسيد . » « 1 »

--> ( 1 ) . ويژگيها و . . . . ، پيشين . ( به اختصار )