رستاخيز اجساد مىكنند . » « 1 » ابن جوزى درباره تحريم علم كلام مىنويسد : « گروهى از مسلمانان را ابليس از تقليد گريزان كرد و خوض در علم كلام و نظر در سخنان فلاسفه را در نظر ايشان بياراست تا به زعم خود ، از زمرهء عوام بيرون بيايند . احوال متكلمان بر چند گونه است و كلام در اغلب آنان به شكوك ، و در بعضى از آنان به الحاد منجر شده است . » « 2 » ترجمهء ملل و نحل به همت خواجه افضل الدين صدر تركه اصفهانى ظاهرا شهرستانى نخستين حكيمى است كه گفتار بوعلى را در منطق و الهيّات و طبيعيّات از كتب او استخراج نموده و تلخيص و نقل كرده است . « خواجه افضل الدين صدر تركه اصفهانى » در سال 843 هجرى قمرى به دستور « محمد شاه حاكم اصفهان » كتاب ملل و نحل را به فارسى ترجمه كرده و آن را : « تنقيح الادلة و العلل فى ترجمه كتاب الملل و النحل » ناميده است ولى در اين ترجمه ، گفتار ابن سينا در منطق و الهيّات و طبيعيّات محذوف است و گويا « صدر تركه » اين قسمت را از آن جهت به فارسى نقل نكرده كه نخواسته است به نظرات او پاسخ رد بدهد . در سال 1321 هجرى شمسى ، كه ترجمه خواجه افضل الدين به كوشش راقم ابن سطور « سيد محمد رضا جلالى نائينى » به چاپ رسيد قسمت محذوف تماما به فارسى نقل و نقيصه ترجمه از اين جهت مرتفع گرديد . كتاب ملل و نحل هرچند از حيث قطر ، كتاب متوسطى است ، اما از حيث انسجام كلام و نظم و ترتيب و نقل صحيح مطالب ، كم‌نظير مىباشد ، و اگرچه پيش از اين تصنيف ، دربارهء علم مقالات چند تأليف فراهم آمده است ، ولى هيچيك اهميّت و اعتبار كتاب شهرستانى را ندارد . اين كتاب بىهمتا ، در حقيقت دايرة المعارف مختصر اديان و مذاهب و فرق است و مجموعه‌يى از عقايد و آراى فلسفى متعاق به ماوراء الطبيعهء شناخته شدهء تا عصر مؤلف مىباشد . اين خصوصيّات ، و امتيازات كتاب شهرستانى ، توجه و اعجاب بسيارى از دانشمندان شرق و غرب را به خود جلب كرده است ، از جمله امام سبكى در طبقات الشّافعيه و « هاربروكر » در مقدمه ترجمه آلمانى ، از محاسن و مزاياى اين كتاب مطالب جالبى نوشته‌اند . » « 3 »

--> ( 1 ) . نقد العلم و العلما ، تأليف ابن جوزى ، صفحات 45 - 50 ، و تاريخ علوم عقلى دكتر صفا ، صفحات 141 - 143 . ( 2 ) . شرح حال و آثار شهرستانى ، ص 26 به بعد . ( 3 ) . همان كتاب ، ص 62 و 63 .