تحقيق روى پديده‌هاى طبيعى توجه مىكردند ، ابن هيثم بخصوص در زمينهء نور تحقيقات جالبى كرد . « او مانند اقليدس فيزيكدان نظرى و تجربى هردو بود . به منظور حركت مستقيم الخط نور ، يافتن خصوصيات سايه ، موارد استعمال عدسيها ، و خاصيّت اتاق تاريك ، تجربه‌هايى انجام داد . . . حتى چرخ‌تراشى داشت كه با آن عدسيها و آيينه خميده را براى تجربه‌هاى خود تهيه مىكرد . . . » « 1 » شيمى در رشتهء شيمى و كيميا ، نيز صاحبنظران اسلامى پيشرفتهايى كرده‌اند ، از جمله « كتاب سر الاسرار » كه مهمترين تأليفات كيمايى رازى است ، درواقع كتابى در شيمى است كه با مصطلحات كيميا ، بيان شده است . در اين كتاب ذكر فرايندها و آزمايشهايى از شيمى آمده كه خود رازى آنها را انجام داده است كه مىتوان كوششهاى او را با اشكال معادل آن اعمال ، در شيمى جديد ، همچون تقطير و تكليس و تبلور و غيره مطابق دانست . رازى در اين كتاب و در آثار ديگرش بسيارى از آلات شيميايى را همچون قرع و انبيق و قابله « 2 » و آثال و ديگ و چراغ‌نفتى و اجاق و تابشدان و سنگ صلايه و نظاير آنها را شرح كرده است كه بسيارى از آنها تا زمان حاضر ، مورد استعمال دارد . . . وى خواص شيميايى و دارويى مواد را شرح مىدهد ، و از اين لحاظ بعضى كشفيات بزرگ همچون كشف الكل و بعضى اسيدها را به او نسبت داده‌اند . رازى با انكار خرافات و تفسير باطنى اشياء ، جنبه‌هاى رمزى كيميا را نيز حذف كرده و از آن علمى برجاى گذاشته است كه تنها با خواصّ خارجى اشياء كار دارد و اين همان علم شيمى است . اينك نمونه‌يى از سرّ الاسرار او : تعاليم عملى رازى براى ذوب فلزات گداختن فلزات : « گداختن آهن مشكلترين كارهاست زيرا هنگام گداختن ، مانند آب روان نمىشود مگر آنكه آن را با داروى بخصوص به عمل بياورند . روش گداختن آهن به شرح زير است : برادهء آهن را به هر اندازه‌يى كه بخواهى بردار ، و بر روى آن يك چهارم وزنش زرنيخ سرخ و نرم بريز و مخلوط نما و آن را در كيسه‌يى بريز دور آن را با گل بگير و در تنور بگذار ، سپس آن را بيرون بياور و وزن كن و روى آن يك ششم وزنش نطرون بريز و

--> ( 1 ) . همان كتاب ، ص 122 . ( 2 ) . ظرفى كه مايع قرع و انبيق در آن جمع شود .