جلد ، 1886 - 1902 ) و ديگرى ديكسيونر عمومى فرانسوى بزرگ قرن 19 ميلادى ( از لاروس ، 17 جلد ، 1866 - 90 ) . پيش از جنگ جهانى دوم ، طرحى براى انتشار دايرة المعارف فرانسوى در 21 جلد ، ريخته شد ، كه پيش آمد جنگ ، سبب انقطاع آن گرديد . بعضى از مفصلترين دايرة المعارفها ، حاصل مساعى آلمانهاست . از آن جمله است دايرة المعارف تسدلر ، Tesdler كه در ( 1732 - 50 ) در 64 جلد به چاپ رسيد و هنوز مفيد است . ديگر فرهنگ بروكهاوس است . از دايرة المعارفهاى معروف ، دايرة المعارف بزرگ شوروى ( سويت ) چاپ اول در 65 جلد ( 1926 - 1947 ) است . برخى از دايرة المعارفها ، اختصاص به موضوع خاص دارد ، مثل دايرة المعارف اسلام ، دايرة المعارف يهود ( 12 جلد در تاريخ 1901 تا 1906 ) دايرة المعارف كاتوليكى ( 18 جلد ، 1907 - 1922 ) و دايرة المعارف هيستينگز . دايرة المعارف پاولى - واسووا « 1 » ، مشتمل بر معارف و تاريخ و ادب كلاسيك ، از مفصلترين دايرة المعارفهاى عصر حاضر است . در بين مسلمين ، تعريف كتابهاى جامع مشتمل بر مسائل و مباحث علوم و فنون مختلف سابقه نسبتا مفصل دارد چنان كه مفاتيح العلوم خوارزمى ، جامع ستينى فخر رازى ، درة التّاج قطب الدّين شيرازى ، و نفايس الفنون آملى ، هريك به وجهى نوعى دايرة المعارف بشمار است ، و كشّاف اصطلاحات الفنون تهانوى ، به حق شايسته اين عنوان تواند بود . نيز معجم البلدان ، ذخيرهء خوارزمشاهى ، در بين دايرة المعارفهاى اسلامى مخصوصا دايرة المعارف بستانى و دايرة المعارف فريد وجدى را بايد ذكر كرد . » « 2 » نخستين دايرة المعارف نوين فارسى نخستين دايرة المعارف فارسى ، پس از تهيه مقدمات و سالها سعى و تلاش جمع كثيرى از فضلاى معاصر در فروردين ماه 1345 هجرى شمسى با سرپرستى دكتر غلامحسين مصاحب و با معاونت و همكارى احمد آرام و محمود مصاحب و 42 تن ديگر از فضلاى معاصر ، كه نام و رشتهء تخصصى آنان در صفحه 6 و 7 جلد اول اين دايرة المعارف ذكر شده است ، صورت عمل و انجام پذيرفته است و چنان كه در ديباچه و مقدمه اين شاهكار گرانقدر فرهنگى آمده است : « تأليف كتاب حاضر كار يك فرد نبوده است ، بلكه ، « ابر و باد و مه و

--> ( 1 ) . Pali - Vassova ( 2 ) . دايرة المعارف فارسى ، جلد اول ، ص 957 - 958 .