حيوانات به رشتهء تحرير درمىآوردند . بعضى ، جمعيت اخوان الصفا و قرمطيان را يكى مىدانند ولى اين معنى مسلم نيست . درهرحال ، جمعيت اخوان الصفا ، از نظر اصولى مىگفتند ، يك كيش عقلى در بالاى تمام اديان و مذاهب وجود دارد كه استنباط و درك آن به عهدهء عقلاست . به‌نظر اين جماعت اعتقاد به اينكه خدا بندگان خود را به آتش شكنجه مىدهد و يا عقيده به خشم و غضب خدا و معتقداتى از اين قبيل مورد قبول عقل نيست و هرچه هست در اين دنياست و نفس تبهكار بايد دوزخ خود را در اين جهان ببيند . « 1 » جمعيت اخوان الصفا به علت كوششى كه در راه تلفيق علم و دين داشتند ، از آغاز كار مورد بغض و نفرت اصحاب دين قرار گرفتند ، تا آنجا كه بعضى از پيشوايان دين در برابر منطق آنان مقاومت نكرده به سوزاندن رساله‌هاى خطى اين جمعيت فتوا دادند . چون جمعيت اخوان الصفا به ظاهر قرآن توجه نداشتند بلكه به روح و حقيقت آن مىنگريستند و باطن آن را تفسير مىكردند ، مردم روشن‌بين ، و كسانى كه به جهات مختلف با سالوس و رياى خلفا و رهبران دين سر جنگ داشتند ، به كتب و انتشارات آنان توجه و رغبتى شايان نشان دادند . به‌طورى كه نسخه‌هاى خطى اين كتب ، بين دسته‌هاى مختلف نظير باطنيان ، اسماعيليان ، حشاشين و غيره دست به دست مىگرديد و به كمك اين جمعيت بسيارى از آراى مترقى فلاسفهء يونان بين ملل اسلامى منتشر گرديد . « 2 » نفوذ تعاليم اخوان الصفا در اروپا تعليمات اخوان الصّفا توسط مسلم بن محمد ، اهل مادريد و ابن رشد از طريق اسپانيا به اروپا راه يافت . اخوان الصفا دربارهء مآخذ رسايل و كتابهايى كه به رشتهء تحرير درآورده‌اند چنين مىنويسند : « ما علم خود را از چهار كتاب به دست آورده‌ايم ، اول كتبى از علوم رياضى و طبيعى كه علما و فلاسفهء سلف تصنيف كرده‌اند ، دوم كتب منزل مانند تورات و انجيل و قرآن و الواح ديگر ، سوم كتاب طبيعت كه عبارت است از صور اشكال مخلوقاتى كه وجود واقعى دارند از تركيب افلاك و تقسيم بروج افلاك و حركت ستارگان و غيره تا استحاله اركان و پيدايش كاينات از جماد و نبات و حيوان و انواع مصنوعات بشرى . . . چهارم كتاب الهى . . . » يكى از جنبه‌هاى مترقّى جمعيت اخوان الصفا اين است كه

--> ( 1 ) . تاريخ فلسفه در اسلام ، اثر دى بور ، ترجمهء شوقى ، ص 99 . ( 2 ) . تلخيص از كتاب سير علوم ، استاد ذبيح إله صفا ، از ص 303 به بعد .