براساس اين تعاليم ، تفكر و تعقّل در امور حياتى ، يكى از فرايض اجتماعى و مذهبى در دين مبين اسلام است . متفكرين و صاحبنظران عالم اسلام ، مخصوصا ، جمعيّت اخوان الصّفا و معتزله ، از ديرباز در راه سازش و هماهنگى دين و فلسفه ، و همكارى اين دو ، در پرورش افكار و سعادت و به‌روزى جامعهء بشرى كوششها كرده و موفقيتهاى بزرگى به دست آورده‌اند . تفاوت دين حنيف اسلام با ديگر اديان اين است كه اسلام و قرآن براى عقل و خرد آدمى ارزش و مقام والايى قايل است و در آيات قرآن چنان كه اشارت رفت ، مكرر مسلمانان و جامعه بشرى به تفكر و تعقّل در امور ، دعوت و تبليغ شده‌اند . هرگاه تاريخ اسلام را مورد مطالعه و تحقيق قرار دهيم ، مىبينيم از صدر اسلام به اين طرف در نتيجه مباحثات و مناظرات علماى دين با مادّيون و منكران آيين محمدى و پاسخ و پرسشهايى كه از قرن دوّم هجرى به بعد ، در محافل علمى و مذهبى مطرح گرديد ، فن خطابه و جدل و علم اصول و كلام و حكمت و فلسفه روبه رشد و كمال رفت . درحالىكه در اروپا ، در تمام دورهء هزار ساله قرون وسطا و چند قرن بعد ، اثرى از آزادى فكر و انديشه ديده نمىشود . پاپ روم از حدود سال 1233 ميلادى به بعد عده‌يى از « دومى نيكان » را مأمور تحقيق در عقايد و آداب سرّى مذهبى در جنوب فرانسه كرد ، بعدا دامنهء اين تحقيق و تفتيش به شمال ايتاليا و آلمان و ايالات پاپى گسترش يافت و طولى نكشيد كه شكنجهء متهمين و شهود به وسيله مأمورين مخصوص رايج گرديد . در جريان تفتيش عقايد و افكار در قرون وسطا ، گاه محكومين را مىسوزانيدند ، شكنجه مىدادند و بيشتر زندانى ، و اموالشان را مصادره مىكردند . تفتيش عقايد منجر به اخّاذى و سوءاستفاده‌هاى فراوان گرديد . پس از آنكه در قرن هجدهم ميلادى ، در نتيجهء پيشرفت علوم و افكار و مبارزات دامنه‌دار اجتماعى ، و رشد صنعت و تجارت و توسعه و گسترش صنعت چاپ و روشن شدن افكار عمومى ، در فرانسه دايرة المعارفى به سرپرستى « ديدرو » و « دالامبر » و با همكارى عده‌يى از دانشمندان عصر ، نظير كنه ، منتسكيو ، ولتر ، ژان ژاك روسو ، تورگو و ديگران در 1751 انتشار يافت . به سبب نظارت و مراقبت و تعصّب شديد مراجع مذهبى و « ژزوئيتها » دولت فرانسه ناچار اجازهء چاپ كتاب را در 1759 ميلادى لغو كرد ، ولى دوران اين محروميّت فرهنگى دوام نيافت و در نتيجه مقاومت و تلاش و مساعى مداوم مردم و روشنفكران و فرهنگ‌دوستان فرانسه ، چاپ مجدّد آن كتاب كه حاوى اطلاعات علمى ، فنى و هنرى فراوان بود ، در 1780 صورت گرفت و مردم فرانسه از اين گنجينهء عظيم فرهنگى سود فراوان بردند و ديرى نگذشت كه دانشمندان ديگر كشورهاى اروپا در راه تدوين