و خرافات - سياست تجاوزكارانهء عثمانيها بود كه در هر فرصتى مىكوشيدند كه به سرحدّات ايران تجاوز كنند . اقليتهاى مذهبى در عثمانى پيترو ، در سفرنامهء خود از رفتار ناهنجار مامورين ترك با اقليتهاى مذهبى مخصوصا مسيحيان شكايت مىكند و مىنويسد : « آنها در سرزمين خود دائما در معرض خطر حمله و مرض هستند و حتّى وضع دين و ايمان آنها نيز از اين خطر در امان نيست ، زيرا تركها براى هيچ اصلى احترام قايل نيستند . . . اگر در خانه‌يى با يك پسر وجيه و باهوش برخورد كنند ، در پى فرصت هستند تا او را با زور از خانواده‌اش جدا بسازند و به سلطان يا ديگران هديه كنند ؛ خلاصه نسبت به عيسويان نه‌تنها به علت سوء نيّت ، بلكه در اثر جهالت و عدم اطّلاع و تربيت ، هزاران هزار ظلم و ستم روا مىدارند . . . » « 1 » بطور كلّى عثمانيها در زمينهء مسائل مذهبى از ايرانيان متعصّب‌تر بودند و هر روز به عنوانى نسبت به اقليّت ارامنه ظلم و ستم روا مىداشتند تا جايى كه ارامنه ، مهاجرت به ايران را بر تحمّل ظلم و ستم عثمانيها ترجيح مىدادند . يكى از وزراى مختار بلژيك در عثمانى كتابى دربارهء قتل عام ارامنه توسط عثمانيها نگاشته و از جمله مىنويسد : « . . . جنرال قنسول ايران . . . در روز قتل عام ، پرچم سه‌رنگ ايران را در بالاى كاروانسراى بزرگى برافراشت و دو نفر فرّاش با لباس مخصوص در جلوى در گماشت و به نام اينكه پناهندگان تبعهء دولت ايران هستند ، جان دو هزار تن ارمنى را از مرگ نجات داد . . . » « 2 » در كتاب عالم آراى عبّاسى و روضة الصّفويّه ، كمتر از مظالمى كه در حقّ ارامنه روا داشته‌اند ، سخن به ميان آمده است و بطور اجمالى نوشته شده است كه : « . . . مردم هر محل كه شعار دولتخواهى روميان ( عثمانيها ) ظاهر ساخته . . . عساكر نصرت‌نشان . . . تاخت و غارت كرده در لوازم خرابى و سوزاندن علفزارها و غلّات تقصير نكردند و تا دو سه هزار خانوار از ارامنه . . . كوچانيده به اين طرف آوردند . . . و تا قريب بيست هزار غير ملّت آوردند كه در ميان قزلباش شرف اسلام دريافتند . . . » پس از استقرار آرامش ، شاه عبّاس بر آن شد كه به جبران مظالم و بيدادگريهاى گذشته ، در كنار زاينده‌رود مناطق مناسبى را بين ارامنه تقسيم كند و به مسلمانان و سربازان قزلباش گوشزد كرد كه به مال و جان و ناموس آنان تجاوز نكنند ، در خريد و فروش آزاد

--> ( 1 ) . سفرنامه پيترو دلاواله ، ص 451 . ( 2 ) . تلخيص از كتاب ايرانيان ارمنى نوشتهء اسمعيل رائينى ، ص 14 .