نمايشنامه‌نويسى كرد . اما محمد على جمال‌زاده ( متولد 1274 ) نخستين ايرانى است كه با نيت و قصد آگاهانه و با تركيبى داستانى و نه مقاله‌اى ، به نوشتن پرداخت و اولين داستانهاى كوتاه فارسى را به وجود آورد ؛ و آدمهاى كاريكاتور مانند دهخدا را در حد تيپ‌هاى داستانى ارتقاء داد . اولين مجموعه داستان او ، يكى بود يكى نبود ( 1300 ) را سرآغاز ادبيات واقعگراى ايران دانسته‌اند . اين مجموعه شامل شش داستان است كه طى سالهاى 1293 تا 1300 نوشته شده‌اند . جمال‌زاده در هر داستان با نثرى شيرين به تصوير يك تيپ اجتماعى پرداخت و كهنه‌پرستى و رخوت اجتماعى را با طنزى سرشار از غم ، توصيف كرد . او كوشيد زبان داستان را به زبان محاوره نزديك كند . . . » « 1 » پس از پايان حكومت منحط و ارتجاعى 137 سالهء سلسلهء قاجاريه ، رضا خان با كودتاى 1299 زمام امور را به دست گرفت . حكومت 20 ساله او با اينكه توأم با ظلم و استبداد بود ، از جهاتى رژيم او تجددخواه و نوگرا بود . در دوران قدرت او اصل فئوداليسم برافتاد و به قدرت خانها پايان داده شد و حكومت مركزى بالنسبه مقتدرى برقرار گرديد . دادگسترى و دارائى و ديگر وزارتخانه‌هاى ايران تا حدى اصلاح شد . همچنين از سال 1308 تا 1312 شمسى سالانه يكصد محصّل به خارج اعزام شدند ؛ بعد از 1312 نيز اعزام شاگردان اوّل مدارس ادامه يافت ، در سالهاى ياد شده ، جوانانى كه سنشان بين 17 تا 30 سال بود ، از بين خانواده‌هاى طبقه متوسط انتخاب و به اروپا فرستاده مىشدند . بسيارى از محصلين اعزامى پس از اتمام تحصيلات عالى به ايران بازگشتند و در دانشگاه تهران و سازمانهاى دولتى و اجتماعى مصدر خدماتى شده‌اند . براى اطلاع خوانندگان ، اسامى گروهى از اين بازگشتگان را كه بعدها شهرت يافتند و در زمينه‌هاى مختلف زندگى سياسى و فرهنگى و اجتماعى ايرانيان تأثير گذاشتند ذكر مىكنيم : « مهدى آذر ، محسن هشترودى ، سيد تقى نصر ، على شايگان ، حسين پيرنيا ، عبد اللّه رياضى ، احمد رضوى ، محسن عزيزى ، عبد الحسين نوشين ، محمد صفى اصفيا ، مهدى بازرگان ، خليل ملكى ، نصر اللّه باستان ، بزرگ علوى ، صادق هدايت ، فريدون كشاورز ، مجتبى مينوى ، مهدى بهرامى ، تقى ارانى ، رضا رادمنش ، حسين خيرخواه ، جناب ، جودت ، صديقى ، انتظام ، سپهبدى ، وارسته ، بقايى ، سحابى ، بهنيا ، ابتهاج ، عميد ، زنگنه ، سنجابى ، وكيل ، فروتن و . . . بازگشت اين گروه به ايران و آميزش آنان با طبقات مختلف و شركت در ادارهء امور سياسى ، اقتصادى و فرهنگى كشور ، تحولى اساسى در

--> ( 1 ) . حسن عابدينى ، صد سال داستان‌نويسى در ايران ، جلد اول ، ص 47 تا 50 .